– अनुपमा घिमिरे 

हरितालिका तीज नजिकिँदै गर्दा नेपाली समाजमा विशेषगरी महिलाहरूमा छुट्टै उत्साह र उमङ्ग देखिन्छ। रातो सारी, चुरा, पोते र मेहन्दीसँगै तीजका गीत, दर खाने कार्यक्रम र माइती–घरका सम्झनाले यो पर्वलाई अझ आत्मीय बनाउँछन्। परम्परागत रूपमा श्रीमान्को दीर्घायु, पारिवारिक सुख–शान्ति र समृद्धिको कामना गर्दै व्रत बस्ने चलन भए पनि पछिल्लो समय तीज मनाउने शैलीमा उल्लेख्य परिवर्तन आएको छ।

गाउँघरमा अझै पनि तीजको मौलिकता र सांस्कृतिक पक्ष जीवित छ। तर, सहरी क्षेत्रमा होटल, रेस्टुरेन्ट र पार्टी प्यालेसमा हुने भड्किलो खर्च र प्रदर्शनले तीजको मूल मर्ममाथि बहससमेत जन्माएको छ। त्यस्तै, तीजका गीतहरूमा पनि समयसँगै विषयवस्तु परिवर्तन भएको छ। पहिले माइतीको सम्झना, पोइली घरको पीडा र चेलीका सुख–दुःख अभिव्यक्त हुने गीतहरू बढी सुनिन्थे भने अहिले कतिपय गीतमा सासू–ससुरा वा पारिवारिक सम्बन्धलाई व्यङ्ग्य र आलोचनाको विषय बनाइएको पाइन्छ।

तर तीज केवल व्रत, पहिरन र रमाइलोको पर्व मात्र होइन। यो पारिवारिक सम्बन्ध, माया, सम्मान र आत्मीयतालाई पुनः सम्झने अवसर पनि हो।

बुहारी हुनु एउटा भूमिका मात्र होइन

विवाहपछि एउटी छोरी नयाँ घरमा बुहारी बनेर भित्रिन्छिन्। उनका लागि त्यो घर नयाँ हुन्छ, मानिसहरू नयाँ हुन्छन् र जिम्मेवारी पनि नयाँ हुन्छ। त्यसैले विवाहपछि बुहारीको मनमा अनेकौँ प्रश्न र आशङ्का हुनु स्वाभाविक हो।

विवाह भएको छ वर्ष पूरा भयो। १८ वर्षको उमेरमा सिन्दुरसँगै श्रीमान्को घरमा प्रवेश गर्दा नयाँ परिवेश र नयाँ जिम्मेवारीबीच मनमा अनेकौँ डर थिए—‘के म सबैको मन जित्न सकूँला?’, ‘के म आफ्नो जिम्मेवारी राम्रोसँग पूरा गर्न सकूँला?’

सुरुका दिनहरूमा अपरिचित वातावरण र जिम्मेवारीले मनमा संकोच पैदा गर्थ्यो। तर समय बित्दै जाँदा एउटा कुरा बुझियो—सम्बन्ध केवल रगतले होइन, व्यवहारले पनि निर्माण हुन्छ। आदर, माया, धैर्यता र समझदारीले अपरिचित सम्बन्धलाई पनि आत्मीय बनाउन सकिन्छ।

आज पछाडि फर्केर हेर्दा लाग्छ—बुहारी हुनु केवल एउटा सामाजिक भूमिका होइन। यो त दुई परिवारबीच मायाको पुल बन्ने अवसर पनि रहेछ।

मिठो बोलीले घर जोड्छ

परिवारमा कहिलेकाहीँ विचार नमिल्न सक्छ। पुस्ता फरक भएपछि सोच, जीवनशैली र प्राथमिकतामा भिन्नता आउनु स्वाभाविक हो। तर मतभेदलाई मनभेद बन्न नदिन संवाद र संयम आवश्यक हुन्छ।

बुहारीको बोलीमा रहेको मिठासले घरको वातावरणमा ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ। रिसको क्षणमा केही समय मौन बस्नु, तत्काल प्रतिक्रिया नदिनु र परिस्थिति बुझेर बोल्नु धेरैपटक ठूलो विवाद हुनबाट जोगाउने उपाय बन्न सक्छ।

यसको अर्थ बुहारीले सधैं चुप लागेर अन्याय सहनुपर्छ भन्ने होइन। बरु सही कुरा सही तरिकाले राख्ने क्षमता नै परिपक्वताको परिचय हो।

पुस्तान्तरण बुझ्नु पनि सम्बन्धको आधार हो

आजका बुहारीहरू शिक्षित छन्, प्रविधिसँग परिचित छन् र बदलिँदो समाजसँगै हुर्किएका छन्। तर धेरै सासू–आमाको पुस्ताले फरक सामाजिक परिवेशमा जीवन बिताउनुभएको छ। उहाँहरूको सोच, व्यवहार र अपेक्षा आफ्नै जीवन भोगाइबाट बनेका छन्।

त्यसैले पुस्ताबीचको अन्तरलाई कमजोरीका रूपमा होइन, बुझ्नुपर्ने वास्तविकताका रूपमा लिन आवश्यक छ।

पाका पुस्ताको अनुभवलाई सम्मान गर्दै नयाँ पुस्ताका विचारलाई पनि ठाउँ दिन सकियो भने सासू–बुहारीबीचको सम्बन्ध अझ सुन्दर बन्न सक्छ।

मेरो सासू–आमाले सधैं भन्नुहुन्छ, “अनु, तिम्रा पखेटा उड्नका लागि स्वतन्त्र छन्, तर कसरी उड्ने भन्ने तिम्रो हातमा छ।”

यी शब्द मेरा लागि केवल सल्लाह होइनन्, जिम्मेवारी र स्वतन्त्रताको अर्थ बुझाउने प्रेरणा पनि हुन्।

सम्झौता र प्रतिवादको सीमा बुझ्नुपर्छ

परिवार जोगाउने नाममा अन्याय सहनुपर्छ भन्ने मान्यता सही होइन। हिंसा, दुर्व्यवहार, अपमान वा निरन्तर हुने थिचोमिचोको प्रतिवाद आवश्यक हुन्छ। महिलाले आफ्नो सम्मान र अधिकारका लागि आवाज उठाउनैपर्छ।

तर सामान्य पारिवारिक असमझदारीलाई पनि ठूलो विवादमा परिणत गर्नु बुद्धिमानी होइन। दैनिक जीवनका स–साना विषयमा फरक विचार आउन सक्छ। त्यस्ता विषयमा धैर्य, संवाद र केही हदसम्म सम्झौता गर्न सकियो भने सम्बन्ध अझ बलियो बन्न सक्छ।

परिवारमा को सही र को गलत भन्ने प्रतिस्पर्धाभन्दा ‘हामी कसरी मिलेर अघि बढ्ने?’ भन्ने सोच महत्वपूर्ण हुन्छ।

बुहारी मात्र होइन, परिवारका सबै सदस्य जिम्मेवार पारिवारिक सम्बन्ध बलियो बनाउने जिम्मेवारी बुहारीको मात्र होइन। सासू–ससुरा, श्रीमान्, देवर–नन्द र परिवारका अन्य सदस्यले पनि समान रूपमा बुहारीको भावना, अधिकार र आत्मसम्मान बुझ्नुपर्छ।

जसरी बुहारीले नयाँ घरलाई आफ्नो घर मानेर माया र सम्मान दिनुपर्छ, त्यसरी नै परिवारले पनि बुहारीलाई ‘बाहिरबाट आएको मान्छे’ होइन, आफ्नै परिवारको सदस्यका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ। सम्बन्ध एकतर्फी प्रयासले मात्र टिक्दैन। माया दुवैतर्फबाट हुनुपर्छ, सम्मान दुवैतर्फबाट हुनुपर्छ र समझदारी पनि दुवैतर्फबाट हुनुपर्छ।

तीजले यही सम्बन्ध सम्झाओस्

तीजको वास्तविक सुन्दरता महँगो पहिरन, ठूलो भोज वा सामाजिक सञ्जालमा देखाइने तडकभडकमा मात्र छैन। यसको सुन्दरता त परिवार र सम्बन्धप्रतिको आत्मीयतामा छ।

तीजले माइतीको सम्झना गराओस्, तर घरप्रतिको जिम्मेवारी पनि सम्झाओस्। स्वतन्त्रताको उत्सव मनाऔँ, तर सम्बन्धको सम्मान गर्न पनि सिकौँ। आफ्नो अधिकारको कुरा गरौँ, तर अरूको अधिकार र भावनालाई पनि सम्मान गरौँ।

घर वास्तवमै एउटा मन्दिरजस्तै हो, जहाँ प्रेम, विश्वास र सम्मानको पूजा हुन्छ। सासू–आमाको जीवन संघर्ष र अनुभवलाई बुहारीले बुझ्न सक्ने हो भने र बुहारीको सपना, चाहना र स्वतन्त्रतालाई सासू–ससुराले सम्मान गर्न सक्ने हो भने सासू–बुहारीको सम्बन्ध आमा–छोरीको जस्तै आत्मीय बन्न सक्छ।

अन्ततः परिवारलाई सुन्दर बनाउने कुरा ठूलो सम्पत्ति होइन—मिठो बोली, सरल व्यवहार, पारस्परिक सम्मान र सफा मन हो।

यस वर्षको तीजले हामी सबैलाई यही सन्देश देओस्—
सम्बन्ध जित्न ठूलो त्याग होइन, सानो माया र थोरै समझदारी पर्याप्त हुन्छ।