काठमाडौं । नेपाल प्रहरीमा सेवा अवधि पूरा नगरी राजीनामा दिएर संगठनबाट बाहिरिने प्रहरी कर्मचारीको संख्या बढ्दै गएको छ। यस्तो प्रवृत्तिको सबैभन्दा ठूलो असर भने तल्लो दर्जाका प्रहरी कर्मचारीमा देखिएको छ।
प्रहरी जवान, प्रहरी सहायक हवल्दार, प्रहरी हवल्दार तथा प्रहरी वरिष्ठ हवल्दार तहमा कार्यरत कर्मचारीले विभिन्न व्यक्तिगत, पारिवारिक तथा संगठनात्मक कारण देखाउँदै सेवा अवधिनै पूरा नगरी राजीनामा दिने गरेका छन्।
प्रहरी कर्मचारीले भोग्दै आएका समस्या हेर्दा पायक पर्ने स्थानमा सरुवा नहुनु, समयमा बिदा नपाउनु, अत्यधिक कार्यबोझ, वरिष्ठबाट सम्मानजनक व्यवहार नपाउनु, करियर विकासमा अनिश्चितता तथा पारिवारिक जीवनमा पर्याप्त समय दिन नसक्नु राजीनामाका प्रमुख कारणका रूपमा देखिन्छन्।
पायक पर्ने स्थानमा सरुवा नहुनु
तल्लो दर्जाका प्रहरी कर्मचारीको प्रमुख गुनासो सरुवा प्रणालीसँग जोडिएको छ। लामो समयसम्म घरपरिवारबाट टाढा, दुर्गम वा अपायक स्थानमा खटिनुपर्ने अवस्थाले पारिवारिक तथा व्यक्तिगत जीवन प्रभावित हुने गरेको कर्मचारीहरूको गुनासो छ।
कतिपय कर्मचारीले पटक–पटक सरुवाका लागि निवेदन दिँदा पनि आफूलाई पायक पर्ने स्थानमा सरुवा हुन नसकेको बताउने गरेका छन्। विशेषगरी बालबालिकाको पढाइ, बिरामी अभिभावक, श्रीमान्–श्रीमतीबीचको दूरी तथा अन्य पारिवारिक जिम्मेवारीलाई सरुवा व्यवस्थापनमा पर्याप्त प्राथमिकता नदिइएको उनीहरूको गुनासो छ।
सरुवा प्रहरी सेवाको नियमित प्रशासनिक प्रक्रिया भए पनि यसलाई कर्मचारीको आवश्यकता, पारिवारिक अवस्था र कार्यअवधिसँग जोडेर थप व्यवस्थित गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।
समयमा बिदा नपाउनु
प्रहरी सेवामा बिदा व्यवस्थापन पनि तल्लो तहका कर्मचारीको प्रमुख समस्या बनेको छ।
लगातार ड्युटी, चाडपर्व, विशेष सुरक्षा व्यवस्था तथा जनशक्ति अभावका कारण आवश्यक समयमा बिदा पाउन कठिन हुने गरेको कर्मचारीहरू बताउँछन्। घरमा महत्वपूर्ण काम वा पारिवारिक आवश्यकता पर्दासमेत समयमा बिदा नपाउँदा कर्मचारीमा असन्तुष्टि बढ्ने गरेको देखिन्छ।
प्रहरीको काम चौबीसै घण्टा सेवा दिनुपर्ने प्रकृतिको भए पनि पर्याप्त जनशक्ति र वैज्ञानिक ड्युटी व्यवस्थापनमार्फत कर्मचारीलाई नियमित आराम तथा आवश्यक बिदाको व्यवस्था गर्नुपर्ने देखिन्छ।
वरिष्ठको व्यवहार र बोलिचाली
तल्लो दर्जाका प्रहरी कर्मचारीको अर्को महत्वपूर्ण गुनासो वरिष्ठ अधिकारी तथा माथिल्लो तहका कर्मचारीको व्यवहार हो।
सानो गल्तीमा समेत सार्वजनिक रूपमा गाली गर्ने, अपमानजनक शब्द प्रयोग गर्ने, अनावश्यक दबाब दिने तथा आफूले राखेको समस्या गम्भीरतापूर्वक नसुनिदिने जस्ता गुनासो तल्लो तहमा सुनिने गरेका छन्।
प्रहरी संगठनमा अनुशासन र आदेश–पालना महत्वपूर्ण भए पनि त्यसका नाममा कर्मचारीको आत्मसम्मानमा चोट पुग्ने व्यवहार हुनु उचित हुँदैन। वरिष्ठ र कनिष्ठबीचको सम्बन्ध आदेश–पालनमा मात्र सीमित नभई सम्मान, विश्वास, संवाद र सहकार्यमा आधारित हुनुपर्ने देखिन्छ।
काम धेरै, जनशक्ति कम
तल्लो तहका प्रहरी कर्मचारी नै संगठनको प्रत्यक्ष फिल्ड जनशक्ति हुन्। उनीहरू गस्ती, सुरक्षा ड्युटी, भीड व्यवस्थापन, ट्राफिक व्यवस्थापन, अदालत तथा सरकारी कार्यालयको सुरक्षा, विभिन्न कार्यक्रमको सुरक्षा व्यवस्थापनलगायतका काममा प्रत्यक्ष रूपमा खटिन्छन्।
तर कतिपय अवस्थामा आवश्यक जनशक्ति नहुँदा एउटै कर्मचारीले लामो समयसम्म लगातार जिम्मेवारी निर्वाह गर्नुपर्ने अवस्था आउने गरेको छ। कामको चापअनुसार पर्याप्त आराम र बिदा नपाउँदा कर्मचारीमा शारीरिक थकानसँगै मानसिक दबाब र असन्तुष्टि बढ्न सक्छ।
तलब–सुविधा र जीवनयापनको दबाब
तल्लो दर्जाका प्रहरी कर्मचारीको अर्को समस्या आम्दानी र जीवनयापनको बढ्दो खर्चबीचको असन्तुलन हो।
परिवारको खर्च, बालबालिकाको शिक्षा, घरभाडा, स्वास्थ्य उपचार तथा दैनिक उपभोगका वस्तुको मूल्य बढ्दै जाँदा प्राप्त हुने पारिश्रमिकले सबै आवश्यकता धान्न कठिन हुने गुनासो सुनिन्छ।
यसको तुलनामा वैदेशिक रोजगारीमा राम्रो आम्दानीको सम्भावना देखिएपछि कतिपय प्रहरी कर्मचारीले स्थायी सरकारी सेवा छाडेर वैकल्पिक रोजगारी रोज्ने गरेका छन्।
बढुवाको अनिश्चितता र करियर विकास
तल्लो तहका प्रहरी कर्मचारीमा समयमै बढुवा नहुने, लामो समय एउटै पदमा रहनुपर्ने तथा करियर विकासका अवसर सीमित हुने विषयले पनि असन्तुष्टि बढाउने गरेको छ।
वर्षौंसम्म संगठनमा काम गरे पनि अपेक्षित समयमा पदोन्नति हुन नसक्दा भविष्यप्रति निराशा उत्पन्न हुन सक्छ। आफ्नो अनुभव र योगदानअनुसार करियर अगाडि बढ्ने स्पष्ट अवसर नदेखिँदा कतिपय कर्मचारी वैकल्पिक पेशातर्फ आकर्षित हुने अवस्था सिर्जना हुन्छ।
‘सानो दर्जा’ भएकै कारण समस्या नसुनिने गुनासो
तल्लो तहका कर्मचारीको गम्भीर गुनासोमध्ये एउटा हो—आफ्ना समस्या माथिल्लो तहसम्म प्रभावकारी रूपमा पुग्न नसक्नु।
संगठनमा आदेश पालना गर्ने जिम्मेवारी बढी भए पनि आफ्ना समस्या, गुनासा र सुझाव राख्ने प्रभावकारी माध्यम पर्याप्त नभएको उनीहरूको गुनासो छ।
कतिपय कर्मचारीले व्यक्तिगत समस्या राख्दा त्यसलाई गम्भीरतापूर्वक नलिइने, माथिल्लो तहसम्म कुरा पुर्याउन कठिन हुने तथा समस्या राखेकै कारण आफूलाई थप अप्ठ्यारो पर्न सक्ने मनोवैज्ञानिक दबाबसमेत महसुस गर्ने गरेको बताउँछन्।
त्यसैले प्रहरी कर्मचारीको राजीनामालाई केवल वैदेशिक रोजगारी वा बढी आम्दानीको खोजीसँग मात्र जोडेर हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। कार्यस्थलको वातावरण, नेतृत्वको व्यवहार, सरुवा तथा बिदा प्रणाली, कार्यबोझ, सम्मान, सेवा–सुविधा र करियर सुरक्षाजस्ता विषय पनि यससँग प्रत्यक्ष जोडिएका छन्।
प्रहरीको अग्रपंक्तिमा रहेर नागरिकसँग प्रत्यक्ष सम्पर्क गर्ने जनशक्ति नै तल्लो दर्जाका प्रहरी कर्मचारी हुन्। उनीहरूको मनोबल कमजोर हुँदा त्यसको प्रभाव प्रहरी सेवाको गुणस्तर र नागरिकसँगको सम्बन्धमा समेत पर्न सक्छ।
समाधानका उपाय : तल्लो दर्जाका प्रहरीलाई कसरी संगठनमै टिकाउने ?
राजीनामा दिने कर्मचारीको संख्या घटाउन राजीनामाको तथ्यांक मात्र हेरेर पुग्दैन। कर्मचारीले किन संगठन छाड्न खोजिरहेका छन् भन्ने कारण पहिचान गरी त्यसको समयमै समाधान खोज्नु आवश्यक हुन्छ।
१. सरुवा प्रणालीलाई व्यवस्थित र पारदर्शी बनाउने
पायक पर्ने स्थानमा सरुवा नहुनु तल्लो तहका प्रहरीको प्रमुख गुनासो भएकाले सरुवामा स्पष्ट र पारदर्शी मापदण्ड आवश्यक छ।
पारिवारिक अवस्था, दुर्गम क्षेत्रमा काम गरेको अवधि, स्वास्थ्य अवस्था तथा अन्य वास्तविक समस्यालाई समेत आधार बनाएर सरुवा व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ। सरुवामा पहुँच र प्रभावभन्दा नियम, मापदण्ड र आवश्यकतालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
२. बिदा व्यवस्थापन प्रभावकारी बनाउने
प्रहरीको काम संवेदनशील भए पनि कर्मचारीलाई आवश्यक समयमा बिदा पाउने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ।
यसका लागि पर्याप्त जनशक्ति व्यवस्थापन, वैकल्पिक ड्युटी प्रणाली तथा प्रविधिमैत्री बिदा व्यवस्थापन प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ। नियमित बिदा र आरामको व्यवस्था हुँदा कर्मचारीको थकान तथा असन्तुष्टि घटाउन सहयोग पुग्छ।
३. वरिष्ठबाट सम्मानजनक व्यवहारको सुनिश्चितता
अनुशासन कायम गर्नु आवश्यक छ। तर अनुशासनका नाममा तल्लो तहका कर्मचारीलाई अपमान गर्ने वा अनावश्यक दबाब दिने प्रवृत्ति अन्त्य हुनुपर्छ।
सिनियर–जुनियर सम्बन्ध आदेशमा मात्र नभई सम्मान, विश्वास, संवाद र सहकार्यमा आधारित हुन आवश्यक छ।
४. प्रभावकारी गुनासो सुनुवाइ संयन्त्र
तल्लो तहका कर्मचारीले आफ्नो समस्या निर्धक्क राख्न सक्ने गोप्य, निष्पक्ष र प्रभावकारी गुनासो सुनुवाइ प्रणाली आवश्यक छ।
समस्या राखेकै कारण प्रतिशोध वा विभागीय दबाब आउन सक्छ भन्ने डर हटाउन सके कर्मचारी र संगठनबीचको विश्वास थप बलियो बन्न सक्छ।
५. कार्यबोझ र ड्युटी समय व्यवस्थापन
जनशक्ति अभावका कारण एउटै कर्मचारीलाई लगातार लामो समयसम्म ड्युटीमा खटाउने अवस्था घटाउन आवश्यक छ।
ड्युटीको वैज्ञानिक व्यवस्थापन, पर्याप्त आराम र आवश्यकताअनुसार जनशक्ति परिचालन गर्न सके कर्मचारीको कार्यक्षमता र मनोबल दुवै बढाउन सकिन्छ।
६. सेवा–सुविधामा पुनरावलोकन
तल्लो तहका प्रहरी कर्मचारीको तलब, भत्ता, आवास, स्वास्थ्य, शिक्षा तथा अन्य कल्याणकारी सुविधालाई समयअनुकूल बनाउन आवश्यक छ।
विशेषगरी दुर्गम तथा जोखिमपूर्ण क्षेत्रमा खटिने कर्मचारीका लागि अतिरिक्त प्रोत्साहन तथा सुविधाको व्यवस्था गर्न सके कठिन क्षेत्रमा काम गर्ने कर्मचारीको मनोबल बढाउन सकिन्छ।
७. बढुवा र करियर विकासमा स्पष्टता
वर्षौंसम्म एउटै पदमा काम गर्नुपर्ने अवस्था अन्त्य गर्न बढुवा प्रणालीलाई थप पारदर्शी, पूर्वानुमानयोग्य र कार्यसम्पादनमैत्री बनाउन आवश्यक छ।
तल्लो तहका कर्मचारीले ‘प्रहरी सेवामा मेरो भविष्य सुरक्षित छ’ भन्ने अनुभूति गर्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु जरुरी छ।
८. परिवारमैत्री प्रहरी सेवा
प्रहरी कर्मचारी पनि परिवार र सामाजिक जीवन भएको व्यक्ति भएकाले पारिवारिक जिम्मेवारीलाई समेत संगठनले ध्यान दिनुपर्छ।
लामो समय परिवारबाट टाढा खटिनुपर्ने कर्मचारीका लागि सम्भव भएसम्म पारिवारिक आवास, नियमित बिदा तथा निश्चित अवधिपछि स्थान परिवर्तनको व्यवस्था गर्न सकिन्छ।
९. कर्मचारी कल्याणलाई संगठनको प्राथमिकतामा राख्ने
अपराध नियन्त्रण र शान्ति–सुरक्षासँगै कर्मचारी कल्याणलाई पनि प्रहरी संगठनको प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने देखिन्छ।
तल्लो तहका कर्मचारीसँग नियमित प्रत्यक्ष संवाद गर्ने, उनीहरूको समस्या सुन्ने र समाधानको अवस्था समेत जानकारी गराउने प्रणाली विकास गर्न आवश्यक छ।
अन्ततः समस्या ‘राजीनामा’ होइन, त्यसअघिको असन्तुष्टि हो
तल्लो दर्जाका प्रहरी कर्मचारीले राजीनामा दिएपछि मात्र समस्या पहिचान गर्नेभन्दा राजीनामा दिने अवस्थासम्म पुग्नुअघि नै असन्तुष्टि पहिचान र सम्बोधन गर्ने प्रणाली विकास गर्नु आवश्यक छ।
सरुवा, बिदा, कार्यबोझ, वरिष्ठको व्यवहार, सेवा–सुविधा, बढुवा र पारिवारिक जीवनसँग जोडिएका समस्यामा सुधार गर्न सकिए अनुभवी जनशक्तिलाई संगठनमै टिकाउन सकिन्छ।
यसले प्रहरी कर्मचारीको मनोबल बढाउनुका साथै नयाँ जनशक्ति भर्ना, तालिम र दक्षता विकासमा राज्यले गर्ने अतिरिक्त खर्चसमेत घटाउन मद्दत पुर्याउन सक्छ।
प्रहरी संगठन बलियो बनाउने आधार केवल हतियार, प्रविधि र जनशक्ति होइन, प्रहरी कर्मचारीको उच्च मनोबल पनि हो। तल्लो तहका प्रहरीको मनोबल बलियो भए मात्रै संगठनको कार्यक्षमता, अनुशासन र नागरिकप्रतिको सेवा प्रभावकारी बन्न सक्छ।
प्रतिक्रिया
सम्बन्धित खवर
