आजको डिजिटल युगमा इन्टरनेट हाम्रो जीवनको अभिन्न अंग बनेको छ। सूचना, सञ्चार, मनोरञ्जन र ज्ञानको स्रोतका रूपमा यसको प्रयोग व्यापक छ। तर, इन्टरनेटको अत्यधिक र अव्यवस्थित प्रयोगले गम्भीर सामाजिक चुनौतीहरू निम्त्याएको छ। इन्टरनेटको लत र साइबर बुलिङ विशेष गरी युवापुस्ताका लागि गम्भीर समस्याका रूपमा देखा परेका छन्।

इन्टरनेटको सकारात्मक र नकारात्मक पक्ष—

इन्टरनेटले सूचना तथा शिक्षामा पहुँच, सञ्चारमा सहजता, व्यवसायको अवसर र मनोरञ्जन जस्ता धेरै सकारात्मक पक्षहरू प्रदान गरेको छ। तर, यसको दुरुपयोगले इन्टरनेटको लत, साइबर बुलिङ, गलत सूचनाको प्रसार, गोपनीयताको खतरा र समयको बर्बादी जस्ता नकारात्मक असरहरू निम्त्याएको छ।

इन्टरनेटको लत—

इन्टरनेटको लत मनोवैज्ञानिक समस्या हो, जसमा व्यक्ति इन्टरनेटको प्रयोगमा अत्यधिक निर्भर हुन्छ। यसले मानसिक तनाव, डिप्रेसन, एन्जाइटी, निद्राको समस्या, आँखाको समस्या, मोटोपन, सामाजिक सम्बन्धमा दूरी र पढाइ तथा काममा असर पार्न सक्छ।

साइबर बुलिङ: डिजिटल उत्पीडन—

साइबर बुलिङ इन्टरनेटको माध्यमबाट गरिने उत्पीडन हो, जसमा नकारात्मक टिप्पणी, धम्की, अफवाह फैलाउने, व्यक्तिगत जानकारी सार्वजनिक गर्ने जस्ता कार्यहरू समावेश छन्। यसले पीडितमा आत्मविश्वासको कमी, मानसिक तनाव र निराशा उत्पन्न गर्न सक्छ।

साइबर बुलिङका प्रकारहरू—

• फ्लेमिङ: अपमानजनक तथा उत्तेजक टिप्पणीहरू गर्नु।

• हरासमेन्ट: लगातार नकारात्मक सन्देशहरू पठाएर दुःख दिनु।

• आउटिङ: कसैको व्यक्तिगत जानकारी बिना अनुमति सार्वजनिक गर्नु।

• एक्सक्लूजन: कसैलाई अनलाइन समूहबाट बहिष्कार गर्नु।

• साइबरस्टाकिंग: कसैलाई लगातार पछ्याउने वा निगरानी गर्नु।

• डक्सिङ: व्यक्तिगत जानकारी अनलाइनमा सार्वजनिक गर्नु।

• क्याटफिशिङ: झुटो पहिचान बनाएर कसैलाई ठगी गर्नु।

बालबालिका र किशोरकिशोरीहरू उच्च जोखिममा—

बालबालिका र किशोरहरू इन्टरनेटको लत र साइबर बुलिङको उच्च जोखिममा हुन्छन्। उनीहरूलाई इन्टरनेटको सही प्रयोग सिकाउनु, समय सीमा निर्धारण गर्नु र अनलाइन सुरक्षाबारे सचेत गराउनु आवश्यक छ।

समाधानका उपायहरू—

1. इन्टरनेट प्रयोगको नियन्त्रण: बालबालिकाको इन्टरनेट प्रयोगको समयसीमा तोक्नु।

2. जनचेतना अभिवृद्धि: साइबर बुलिङ तथा इन्टरनेटको लतका असरहरूबारे समाजलाई सचेत गराउनु।

3. शिक्षा प्रणालीमा साइबर सुरक्षाबारे पाठ्यक्रम समावेश: विद्यार्थीलाई अनलाइन सुरक्षाबारे सिकाउनु।

4. कानूनी कठोरता: साइबर बुलिङ गर्नेहरूलाई कानूनी कारबाही गर्नु।

5. परिवारको भूमिका: अभिभावकले बालबालिकाको इन्टरनेट प्रयोगमा निगरानी राख्नु।

डिजिटल साक्षरताको आवश्यकता—

इन्टरनेटको सुरक्षित प्रयोगका लागि डिजिटल साक्षरता अत्यावश्यक छ। विद्यालय तथा समुदाय स्तरमा डिजिटल साक्षरता कार्यक्रम सञ्चालन गर्न आवश्यक छ।

इन्टरनेट हाम्रो जीवनको अभिन्न हिस्सा भए पनि यसको दुरुपयोगले गम्भीर समस्या निम्त्याउन सक्छ। इन्टरनेटको लत तथा साइबर बुलिङजस्ता समस्यालाई न्यूनीकरण गर्न जनचेतना, नीतिगत पहल र डिजिटल साक्षरता अत्यावश्यक छन्। यदि यी चुनौतीलाई समयमा सम्बोधन गर्न सकिएन भने समाजमा दीर्घकालीन नकारात्मक असर पर्न सक्छ। इन्टरनेटको सदुपयोग गर्दै सुरक्षित र सकारात्मक डिजिटल वातावरण निर्माण गर्नु आजको आवश्यकता हो।

✍️ दीपक राज जोशी