नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा सुरक्षा चुनौतीहरू विविध र जटिल बन्दै गएका छन्। शान्तिपूर्ण मुलुकको छवि भए पनि, सामाजिक, आर्थिक, र राजनीतिक परिवर्तनहरूसँगै उब्जिएका सुरक्षा समस्या गम्भीर हुँदै गएका छन्।

मुख्य सुरक्षा चुनौतीहरू—

१. सीमापार अपराध र तस्करी

खुला सीमाका कारण भारत र चीनसँगका नाकाहरूबाट हुने मानव तस्करी, लागूऔषध तस्करी, र अन्य गैरकानूनी गतिविधि नियन्त्रण गर्नु ठूलो चुनौती बनेको छ। सीमामा निगरानी प्रणालीको अभाव र कमजोर व्यवस्थापनले समस्या झन् विकराल बनाएको छ।

२. साइबर अपराध

प्रविधिको तीव्र विकाससँगै साइबर अपराधमा पनि वृद्धि भएको छ। बैंकिङ प्रणाली ह्याक गर्ने, डेटा चोरी, र ठगी जस्ता अपराधका घटना दिनप्रतिदिन बढिरहेका छन्। नेपालमा साइबर सुरक्षा प्रणाली अझै प्रभावकारी बन्न सकेको छैन।

३.आन्तरिक द्वन्द्व र असन्तुष्टि

विभिन्न क्षेत्रीय, जातीय, र राजनीतिक असन्तुष्टिले देशभित्र अशान्ति निम्त्याइरहेका छन्। विकासको असमानताको कारण प्रदेश र केन्द्रबीचको द्वन्द्व बढिरहेको छ, जसले सुरक्षा व्यवस्थालाई कमजोर बनाउँछ।

४.शहरीकरण र अपराधको वृद्धि

शहरीकरणले जनघनत्व बढाउँदै गर्दा चोरी, डकैती, र हिंसाजन्य अपराधका घटना पनि तीव्र रूपमा बढिरहेका छन्। सुरक्षा निकायले आधुनिक अपराधसँग जुध्न आवश्यक प्रविधि र जनशक्ति अभाव महसुस गरिरहेको छ।

५.विदेशी हस्तक्षेप र रणनीतिक जोखिम

नेपालका प्रमुख छिमेकी राष्ट्रहरूबीचको भू-राजनीतिक प्रतिस्पर्धाले देशको स्वतन्त्रता र सुरक्षामा नयाँ जोखिम थपेको छ।

समाधानका उपायहरू

१.सुरक्षा निकायको सुदृढीकरण

•प्रहरी र सेनालाई आधुनिक प्रविधि तथा उपकरणले सुसज्जित गर्नुपर्छ।

•तालिम र जनशक्ति व्यवस्थापनमा सुधार गर्नुपर्छ।

२.सीमामा कडाइ

•डिजिटल निगरानी प्रणाली जडान गर्दै सीमामा कडाइ गर्नुपर्छ।

•सीमावर्ती क्षेत्रमा सामुदायिक सहभागितामा आधारित सुरक्षा प्रणाली बनाउनुपर्छ।

३.साइबर सुरक्षा प्रवर्द्धन

•राष्ट्रिय स्तरमा साइबर सुरक्षा नीति लागू गर्नुपर्छ।

•साइबर अपराध नियन्त्रणका लागि दक्ष जनशक्ति तयार पार्नुपर्छ।

४.सामाजिक न्याय र समावेशिता

•क्षेत्रीय असन्तुष्टि न्यूनीकरण गर्न विकासका अवसरलाई समान रूपमा वितरण गर्नुपर्छ।

•जातीय र धार्मिक विभेद हटाउन समावेशी नीतिहरू लागू गर्नुपर्छ।

५.सार्वजनिक–निजी साझेदारी

•अपराध नियन्त्रणमा नागरिक र निजी क्षेत्रको सक्रिय सहभागिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ।

•सुरक्षा चुनौतीबारे जनचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ।

निष्कर्ष

नेपालमा सुरक्षा चुनौतीहरूको समाधान गर्न सबै पक्षले समन्वय गरी अघि बढ्नुपर्छ। सुरक्षा निकायहरूलाई सुदृढ बनाउँदै, प्रविधिको उपयोग गर्दै, र समाजमा न्याय र समताका लागि काम गर्न सके मात्रै यी चुनौतीहरूलाई प्रभावकारी रूपमा सामना गर्न सकिन्छ। सुरक्षित नेपाल निर्माणका लागि सरकार र जनताको सहकार्य अपरिहार्य छ।

लेखक – दीपकराज जोशी