कोहलपुर, बाँके । बाँकेको कोहलपुर पछिल्ला वर्षहरूमा पश्चिम नेपालको प्रमुख शैक्षिक केन्द्रका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ। नगरभित्र दर्जनौँ निजी तथा सामुदायिक विद्यालय सञ्चालनमा छन् भने आसपासका जिल्ला र पहाडी क्षेत्रबाट समेत विद्यार्थी अध्ययनका लागि कोहलपुर आउने गरेका छन्। तर, शैक्षिक हबका रूपमा विकास भइरहेको कोहलपुरका केही निजी विद्यालयको कार्यशैलीमाथि पछिल्लो समय गम्भीर प्रश्न उठ्न थालेका छन्।

विशेषगरी पढाइमा कमजोर विद्यार्थी भन्दै अन्तिम परीक्षा आफ्नै विद्यालयबाट नदिन लगाएर अन्य विद्यालयबाट परीक्षा दिन पठाउने गरेको आरोप केही निजी विद्यालयमाथि लागेको छ। अभिभावकहरूका अनुसार वर्षभरि आफ्नै विद्यालयमा पढाउने र नियमित शुल्कसमेत असुल गर्ने विद्यालयले परीक्षा नजिकिएपछि भने कमजोर विद्यार्थीलाई अन्य विद्यालयबाट परीक्षा दिन दबाब दिने गरेका छन्।

कतिपय अभिभावकले विद्यालय प्रशासनबाटै ‘तपाईंको बच्चा पढाइमा कमजोर छ, अर्को विद्यालयबाट परीक्षा दिन लगाउनुहोस्’ भन्ने खालको सुझाव तथा दबाब आउने गरेको गुनासो गरेका छन्। यस्तो अभ्यास भएमा विद्यालयले आफ्नै कमजोर विद्यार्थीलाई परीक्षाको प्रक्रियाबाट अलग गराएर आफ्नो नतिजा उत्कृष्ट देखाउने अवस्था बन्न सक्ने अभिभावकहरूको आशंका छ।

कमजोर विद्यार्थी सुधार्ने कि विद्यालयबाटै हटाउने?

शिक्षा क्षेत्रमा अहिले उठेको मुख्य प्रश्न यही हो—विद्यार्थी पढाइमा कमजोर छ भने उसको शैक्षिक स्तर सुधार्ने जिम्मेवारी विद्यालयको पनि होइन र?

विद्यार्थीको सिकाइ क्षमता फरक–फरक हुन सक्छ। कुनै विद्यार्थी कुनै विषयमा कमजोर छ भने विद्यालयले अतिरिक्त कक्षा, व्यक्तिगत ध्यान, शिक्षक–अभिभावक समन्वय तथा आवश्यक शैक्षिक सहयोगमार्फत उसको सिकाइ सुधार्नुपर्ने हुन्छ। तर कमजोर विद्यार्थीलाई नै अर्को विद्यालयबाट परीक्षा दिन पठाउने प्रवृत्ति रहेको हो भने यसले विद्यालयको शिक्षण पद्धति र विद्यार्थीप्रतिको जिम्मेवारीमाथि गम्भीर प्रश्न खडा गर्छ।

अभिभावकहरूका अनुसार विद्यालयले वर्षभरि आफ्नो विद्यार्थीका रूपमा स्वीकार गर्ने तर परीक्षा र नतिजाको समयमा कमजोर भएकै कारण अन्यत्र पठाउने प्रवृत्ति विद्यार्थीको हितविपरीत हुन सक्छ। यसले विद्यार्थीमा हीनभावना सिर्जना गर्नुका साथै उसको आत्मविश्वासमा समेत नकारात्मक असर पार्न सक्ने उनीहरूको भनाइ छ।

‘शतप्रतिशत नतिजा’को वास्तविकतामाथि प्रश्न

विद्यालयहरूले हरेक वर्ष उत्कृष्ट नतिजालाई आफ्नो शैक्षिक उपलब्धिका रूपमा प्रचार गर्ने गरेका छन्। तर कमजोर विद्यार्थीलाई परीक्षा दिनुअघि नै अन्यत्र पठाउने गरिएको हो भने त्यस्तो नतिजाले विद्यालयको वास्तविक शैक्षिक अवस्था प्रतिनिधित्व गर्छ कि गर्दैन भन्ने प्रश्न उठेको छ।

अभिभावकहरूको आरोप सही प्रमाणित भएमा विद्यालयले कमजोर विद्यार्थीको जिम्मेवारीबाट पन्छिएर आफ्नो नतिजा राम्रो देखाउने प्रयास गरेको मानिने उनीहरूको भनाइ छ। यसले ‘शतप्रतिशत नतिजा’ वा उत्कृष्ट नतिजाको प्रचारभन्दा पनि त्यसको पछाडिको परीक्षा व्यवस्थापन र विद्यार्थी छनोट प्रक्रियालाई पारदर्शी बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ।

शुल्क पूरा असुल्ने, तर परीक्षा दिने बेला विद्यार्थी अलग गर्ने?

अभिभावकहरूको अर्को गुनासो आर्थिक पक्षसँग जोडिएको छ। वर्षभरि भर्ना, मासिक शुल्क, परीक्षा शुल्क तथा विभिन्न अतिरिक्त शीर्षकमा रकम असुल गर्ने तर विद्यार्थी कमजोर भएपछि परीक्षा अन्य विद्यालयबाट दिन सुझाव दिने कार्य कति उचित हो भन्ने प्रश्न उनीहरूले उठाएका छन्।

केही अभिभावकले परीक्षा अन्यत्रबाट दिने विद्यार्थीलाई छात्रवृत्तिबाट समेत वञ्चित गर्ने गरिएको गुनासो गरेका छन्। विद्यालयले शुल्क लिने बेला विद्यार्थीलाई आफ्नो विद्यालयको विद्यार्थीका रूपमा व्यवहार गर्ने तर नतिजामा असर पर्ने अवस्थामा भने कमजोर विद्यार्थीलाई अलग गर्ने प्रवृत्ति भए त्यसको नियमन आवश्यक देखिन्छ।

अतिरिक्त शुल्क र पुस्तक छनोटमा पनि गुनासो

कोहलपुरका केही निजी विद्यालयले एसी शुल्क, क्यान्टिन शुल्क तथा अन्य विभिन्न शीर्षकमा अत्यधिक शुल्क लिने गरेको गुनासोसमेत अभिभावकहरूले गर्दै आएका छन्। त्यस्तै, पाठ्यपुस्तक छनोटमा गुणस्तरभन्दा निश्चित प्रकाशनसँगको आर्थिक स्वार्थलाई प्राथमिकता दिने गरिएको आशंका पनि उनीहरूले व्यक्त गरेका छन्।

निश्चित प्रकाशनका पुस्तक अनिवार्य गरिँदा अभिभावकमाथि थप आर्थिक भार पर्ने गरेको उनीहरूको गुनासो छ। विद्यालय शिक्षालाई व्यवसायसँग जोडेर हेर्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको हो कि भन्ने प्रश्नसमेत यसले जन्माएको छ।

सामुदायिक विद्यालयमा खानेपानीकै समस्या

निजी विद्यालयका शुल्क र परीक्षा प्रणालीमाथि प्रश्न उठिरहेका बेला कोहलपुरका केही सामुदायिक विद्यालयको अवस्था पनि चिन्ताजनक रहेको स्थानीयको गुनासो छ। कतिपय विद्यालयमा विद्यार्थीका लागि आवश्यक आधारभूत पूर्वाधारसमेत पर्याप्त छैनन्।

एक सामुदायिक विद्यालयमा खानेपानीको धाराबाट स्वच्छ पानीको सट्टा बालुवा मात्र आउने गरेको शिक्षक तथा विद्यार्थीले आरोप लगाएका छन्। विद्यार्थीले पढ्ने वातावरणमा स्वच्छ खानेपानीजस्तो आधारभूत सुविधा नहुनुले सामुदायिक विद्यालयको व्यवस्थापनमाथि समेत प्रश्न उठाएको छ।

कोहलपुरलाई शैक्षिक हब बनाउने हो भने सुधार कहाँबाट?

एकातिर निजी विद्यालयमा महँगा शुल्क, कमजोर विद्यार्थीलाई अन्यत्र परीक्षा दिन पठाएको आरोप र अतिरिक्त शुल्कको गुनासो छ भने अर्कोतिर सामुदायिक विद्यालयमा आधारभूत पूर्वाधारकै समस्या देखिएको छ। यी दुवै अवस्थाले कोहलपुरको शिक्षा क्षेत्रको वास्तविक अवस्थामाथि बहस आवश्यक बनाएको छ।

शिक्षा क्षेत्रका जानकारहरूका अनुसार शैक्षिक हब बन्न विद्यालयका ठूला भवन, आकर्षक प्रचार र राम्रो बोर्ड रिजल्ट मात्र पर्याप्त हुँदैन। विद्यार्थी कमजोर हुँदा उसलाई थप सिकाएर सक्षम बनाउने प्रणाली, पारदर्शी परीक्षा व्यवस्था, उचित शुल्क संरचना, छात्रवृत्तिको निष्पक्ष वितरण र विद्यार्थीमैत्री वातावरण आवश्यक हुन्छ।

यसै सन्दर्भमा कोहलपुर नगरपालिकाको शिक्षा शाखाले निजी विद्यालयमा हुने परीक्षा व्यवस्थापन, विद्यार्थीलाई अन्य विद्यालयबाट परीक्षा दिन पठाउने अभ्यास, शुल्क संरचना, छात्रवृत्ति वितरण तथा पाठ्यपुस्तक छनोट प्रक्रियाको प्रभावकारी अनुगमन गरिरहेको छ कि छैन भन्ने प्रश्न उठेको छ।

यदि कमजोर विद्यार्थीलाई अन्य विद्यालयबाट परीक्षा दिन पठाउने आरोप सत्य हो भने त्यसको निष्पक्ष छानबिन आवश्यक देखिन्छ। आरोप गलत भए सम्बन्धित विद्यालयहरूले समेत तथ्यसहित आफ्नो धारणा सार्वजनिक गर्नुपर्ने देखिन्छ।

विद्यार्थी पढाइमा कमजोर हुनु विद्यालयबाट पन्छाउने कारण होइन, उसलाई सक्षम बनाउने चुनौती हो। कोहलपुरले आफूलाई साँच्चिकै शैक्षिक हब बनाउने हो भने ‘कति प्रतिशत नतिजा आयो’ भन्दा पनि ‘कमजोर विद्यार्थीलाई विद्यालयले कति सुधार्न सक्यो’ भन्ने प्रश्नको जवाफ खोज्नुपर्ने देखिन्छ।