बाँके। रात गहिरिँदै जाँदा गाउँका घरहरूमा बत्ती निभ्छन्, अधिकांश मानिस निद्रामा हुन्छन्। तर बाँकेको नरैनापुर गाउँपालिकासँग जोडिएको नेपाल–भारत खुला सीमामा भने सुरक्षाकर्मीको जाग्राम सुरु हुन्छ। कसैको हातमा टर्च हुन्छ, कोही सीमा स्तम्भको निगरानीमा हुन्छ, त कोही सीमावर्ती क्षेत्रमा गस्ती गरिरहेको हुन्छ। उनीहरूका लागि रात र दिनको खासै अर्थ हुँदैन। एउटै उद्देश्य हुन्छ—सीमा सुरक्षित राख्ने, ताकि राष्ट्र निश्चिन्त भएर निदाउन सकोस्।

नरैनापुर नेपाल–भारत खुला सीमासँग जोडिएको अत्यन्त संवेदनशील क्षेत्र हो। खुला सीमाले दुई देशका नागरिकबीच पारिवारिक, सामाजिक, सांस्कृतिक तथा आर्थिक सम्बन्धलाई सहज बनाएको छ। सीमापार किनमेल, खेतीपाती, नातागोता र दैनिक आवतजावत यहाँको जीवनशैलीकै हिस्सा हुन्। तर यही सहजताले लागूऔषध ओसारपसार, मानव बेचबिखन, अवैध तस्करी, फरार अभियुक्तको आवतजावत तथा अन्य संगठित अपराधका जोखिम पनि बढाएको छ। त्यसैले नरैनापुरको सीमा स्थानीय मात्र होइन, राष्ट्रिय सुरक्षाका दृष्टिले समेत अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ।

यही चुनौतीबीच नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बल दिनरात सीमामा खटिएका छन्। सशस्त्र प्रहरीले सीमा नाका, सीमा स्तम्भको संरक्षण, नियमित गस्ती, चेकजाँच तथा निगरानीलाई निरन्तरता दिएको छ। नेपाल प्रहरीले सीमासँग सम्बन्धित अपराध अनुसन्धान, लागूऔषध नियन्त्रण, फरार अभियुक्त पक्राउ, सूचना सङ्कलन तथा स्थानीय शान्ति–सुरक्षा कायम राख्ने जिम्मेवारी सम्हालिरहेको छ। दुई सुरक्षा निकायबीचको समन्वयले सीमामा हुने अवैध गतिविधि नियन्त्रणलाई थप प्रभावकारी बनाएको देखिन्छ।

नेपालका सुरक्षा निकाय र भारतको सशस्त्र सीमा बल (एसएसबी) बीच हुने नियमित समन्वय पनि सीमा सुरक्षाको महत्वपूर्ण आधार हो। संयुक्त गस्ती, सीमा बैठक तथा सूचना आदानप्रदानले सीमापार हुने लागूऔषध ओसारपसार, मानव बेचबिखन, अवैध तस्करी तथा फरार अपराधीको आवतजावत नियन्त्रणमा सकारात्मक भूमिका खेलेको छ। खुला सीमाका चुनौतीलाई प्रभावकारी रूपमा व्यवस्थापन गर्न दुवै देशका सुरक्षा निकायबीचको सहकार्यलाई अझ सुदृढ बनाउनु आवश्यक देखिन्छ।

स्थानीय बासिन्दाहरू पनि पछिल्ला वर्षहरूमा सीमा क्षेत्रमा सुरक्षा निकायको सक्रियता बढेको अनुभव सुनाउँछन्। नियमित गस्ती र निगरानीका कारण अवैध गतिविधिमा कमी आएको उनीहरूको भनाइ छ। रातको समयमा सुरक्षाकर्मीको उपस्थितिले आफूहरूलाई थप सुरक्षित महसुस भएको उनीहरू बताउँछन्।

तर सीमाको अर्को यथार्थ पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

नरैनापुरका धेरै परिवारको दैनिकी सीमापारको सामान्य किनमेलसँग जोडिएको छ। औषधि, खाद्यान्न तथा घरायसी प्रयोजनका आवश्यक सामान ल्याउने परम्परा यहाँ पुरानै हो। यही क्रममा केही स्थानीयले सुरक्षा जाँचका बेला न्यून मूल्यका घरायसी सामानसमेत जफत हुने गरेको गुनासो गर्छन्। उनीहरूको भनाइमा संगठित तस्करी र घरायसी आवश्यकताका लागि ल्याइने सामानबीच व्यवहारिक भिन्नता गरिनु आवश्यक छ।

स्थानीयहरू भन्छन्, “हामी अवैध तस्करीको पक्षमा छैनौँ। सीमा सुरक्षित हुनुपर्छ, अपराधीमाथि कडा कारबाही हुनुपर्छ। तर कानुन कार्यान्वयन गर्दा सीमावर्ती नागरिकको दैनिकी र वास्तविकतालाई पनि बुझिनुपर्छ।” उनीहरूका अनुसार सम्मानजनक व्यवहार, स्पष्ट मापदण्ड र मानवीय संवेदनशीलतासहित कानुन कार्यान्वयन गर्न सकिए सुरक्षा निकायप्रतिको जनविश्वास अझ बलियो बन्न सक्छ।

सीमा सुरक्षालाई थप प्रभावकारी बनाउन प्रविधिको प्रयोग पनि उत्तिकै आवश्यक छ। नरैनापुरका केही सीमावर्ती क्षेत्रमा जडान गरिएका सीसीटीभी क्यामेराले निगरानीलाई सशक्त बनाइरहेका छन्। स्थानीयका अनुसार संवेदनशील नाका तथा बढी आवतजावत हुने स्थानमा थप सीसीटीभी, आधुनिक निगरानी प्रणाली, पर्याप्त जनशक्ति र आवश्यक उपकरण विस्तार गर्न सके सीमा सुरक्षा अझ प्रभावकारी बन्न सक्छ। साथै, सीमामा खटिने सुरक्षाकर्मीको तालिम, मनोबल र स्रोत–साधनमा निरन्तर लगानी गर्नु पनि अपरिहार्य छ।

सीमा सुरक्षा केवल सुरक्षा निकायको जिम्मेवारी होइन। स्थानीय समुदाय, जनप्रतिनिधि, प्रशासन, व्यापारी, शिक्षक, युवा र नागरिक समाज सबै यसको साझेदार हुन्। शंकास्पद गतिविधिबारे समयमै सूचना दिने, कानुनको सम्मान गर्ने र सुरक्षा निकायसँग सहकार्य गर्ने संस्कृतिले मात्र सीमालाई अझ सुरक्षित बनाउन सक्छ।

नरैनापुरको सीमा केवल एउटा भौगोलिक रेखा होइन; यो नेपालको सार्वभौमिकता, राष्ट्रिय स्वाभिमान र नागरिक सुरक्षाको पहिलो पर्खाल हो। यही पर्खालमा उभिएका नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरीका सुरक्षाकर्मीले मौसम, समय र परिस्थितिको पर्वाह नगरी आफ्नो जिम्मेवारी निभाइरहेका छन्। उनीहरूको सतर्कताले रोकिएका धेरै सम्भावित अपराध कहिल्यै समाचारको शीर्षक बन्दैनन्, तर त्यही अदृश्य योगदानले सीमावर्ती क्षेत्रसँगै समग्र राष्ट्रको सुरक्षा मजबुत बनाइरहेको हुन्छ।

सीमा सुरक्षित हुनु भनेको अपराध नियन्त्रण मात्र होइन, सीमामा बस्ने नागरिकको सम्मान, विश्वास र दैनिकीको सुरक्षा पनि हो। सुरक्षा, संवेदनशीलता, प्रविधि र समुदायबीचको सहकार्यलाई सन्तुलित रूपमा अघि बढाउन सके नरैनापुर उदाहरणीय सीमावर्ती क्षेत्रका रूपमा स्थापित हुन सक्छ। सीमाको रातमा जाग्राम बस्ने सुरक्षाकर्मीको समर्पणले नै राष्ट्र शान्तिपूर्वक निदाउन पाएको यथार्थलाई कहिल्यै बिर्सनु हुँदैन।