• देव चौलागाई । आजको संसार तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेको छ। प्रविधिको विकास, सूचनामा सहज पहुँच र युवाहरूको बढ्दो सचेतनाले समाजलाई नयाँ दिशातर्फ डोर्याइरहेको छ। विशेषगरी सन् १९९७ पछि जन्मिएको जेनजी (Generation Z) पुस्ता अहिले सामाजिक र राजनीतिक क्षेत्रमा प्रभावशाली रूपमा अघि बढिरहेको छ। यो पुस्ता डिजिटल रूपमा अत्यन्त सक्षम छ, छिटो सूचना प्राप्त गर्छ र आफ्नो अधिकारबारे पनि सजग छ। त्यसैले उनीहरूको आवाज पहिलेभन्दा बढी बलियो र प्रभावकारी बनेको छ।
नेपालमा गत भदौ २३ र २४ मा देखिएको “जेनजी आन्दोलन” औपचारिक रूपमा परिभाषित नभए पनि विभिन्न सामाजिक तथा राजनीतिक विषयमा युवाहरूले देखाएको सक्रियताले यसलाई एउटा सचेतनाको लहरका रूपमा स्पष्ट बनाएको छ।
विश्वका विभिन्न देशहरूमा जेनजी पुस्ताले महत्वपूर्ण आन्दोलनहरूमा भूमिका खेलेका उदाहरणहरू प्रशस्त छन्। सन् २०१९ को जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी आन्दोलनमा लाखौँ युवाहरू सडकमा उत्रिएका थिए। त्यसैगरी सामाजिक न्यायका आन्दोलनहरूमा पनि उनीहरूको उल्लेखनीय सहभागिता देखिएको थियो। अहिले धेरैजसो युवाहरू सामाजिक सञ्जालमार्फत आफ्नो विचार व्यक्त गर्छन्, जसले आन्दोलनलाई छिटो फैलिन र प्रभावकारी बनाउन ठूलो सहयोग पुर्याएको छ।
नेपालको सन्दर्भमा पनि युवाहरूको भूमिका दिनदिनै बढ्दो छ। देशको ठूलो हिस्सा युवाहरूले ओगटेका छन् र इन्टरनेटको पहुँच पनि व्यापक भइसकेको छ। यसले गर्दा सामाजिक सञ्जालमार्फत आफ्ना धारणा राख्न, समर्थन जुटाउन र जनचेतना फैलाउन सहज भएको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा भ्रष्टाचारविरुद्ध आवाज उठाउने, सुशासनको माग गर्ने, शिक्षा र रोजगारीका विषयमा प्रश्न उठाउने जस्ता गतिविधिमा युवाहरू निकै सक्रिय देखिएका छन्। उनीहरू अब मौन बस्ने पुस्ता होइनन्, आफ्नो अधिकारका लागि बोल्ने पुस्ता बनेका छन्।
२०८२ भदौमा सामाजिक सञ्जाल प्रतिबन्धको विरोधमा जब जेनजी पुस्ता सडकमा उत्रियो, उनीहरूको आवाजमा सपना र आक्रोश दुवै मिसिएको थियो। धेरैजसो सहभागी विद्यार्थी, युवा उद्यमी र सामान्य परिवारका युवाहरू थिए। उनीहरूले भ्रष्टाचारको अन्त्य, रोजगारीको सुनिश्चितता, न्याय र डिजिटल स्वतन्त्रताको माग गरेका थिए।
आन्दोलनपछिको संक्रमणकालमा प्रहरीले तटस्थ र व्यावसायिक भूमिका निर्वाह गर्दै राजनीतिक स्थिरता कायम गर्न महत्वपूर्ण योगदान पुर्यायो। नयाँ सरकार गठन, निर्वाचनको तयारी तथा कानुन–व्यवस्थालाई सामान्य अवस्थामा फर्काउन प्रहरी निरन्तर सक्रिय रह्यो। दलहरूबीच विश्वास निर्माण गर्न प्रहरीको निष्पक्षताले उल्लेखनीय भूमिका खेलेको देखिन्छ।
समकालीन राजनीतिमा जेनजी आन्दोलनले युवालाई मुख्यधारामा ल्याएको छ। प्रहरीले युवा आकांक्षालाई दबाउने प्रयास नगरी संरक्षण गर्ने दृष्टिकोण अपनाएको देखिन्छ। यसले राजनीतिक दलहरूलाई थप जवाफदेही बन्न, भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्न र युवामैत्री नीति निर्माण गर्न दबाब सिर्जना गरेको छ।
जेनजी सक्रियताको एउटा विशेषता भनेको यसको स्वरूप परम्परागत आन्दोलनभन्दा फरक हुनु हो। यहाँ कुनै एक नेताभन्दा सामूहिक आवाजलाई बढी प्राथमिकता दिइन्छ। आन्दोलनहरू दलभन्दा मुद्दामा केन्द्रित हुन्छन् र सामाजिक सञ्जालकै माध्यमबाट तीव्र रूपमा फैलिन्छन्। कतिपय अवस्थामा केही घण्टामै ठूलो समूह एकै ठाउँमा भेला हुने परिस्थिति सिर्जना हुन्छ, जुन अघिल्लो समयको तुलनामा निकै फरक र प्रभावकारी छ।
यस्तो अवस्थामा प्रहरीको भूमिका अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। प्रहरी केवल कानुन कार्यान्वयन गर्ने निकाय मात्र नभई समाजमा शान्ति र स्थिरता कायम गर्ने जिम्मेवार संस्था पनि हो। जेनजीजस्ता स्वतःस्फूर्त आन्दोलनहरू व्यवस्थापन गर्न प्रहरीबाट उच्च स्तरको संयम, धैर्यता र व्यावसायिकता अपेक्षित हुन्छ। नेपालमा हुने अधिकांश प्रदर्शनहरू शान्तिपूर्ण रूपमा सम्पन्न हुने गरेका छन्, र प्रहरीले पनि संवादमार्फत समस्या समाधान गर्ने प्रयासलाई प्राथमिकता दिएको देखिन्छ।
प्रहरीको कर्तव्य एकातिर नागरिकको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको सम्मान गर्नु हो भने अर्कोतिर शान्ति–सुरक्षा कायम राख्नु पनि हो। आन्दोलनका क्रममा सार्वजनिक तथा निजी सम्पत्तिको सुरक्षा सुनिश्चित गर्नु आवश्यक हुन्छ। यदि आन्दोलन शान्तिपूर्ण रहन्छ भने प्रहरीले सहजीकरणकर्ताको भूमिका खेल्छ; तर अवस्था असामान्य बनेमा न्यूनतम बल प्रयोग गरी नियन्त्रण गर्नुपर्ने हुन्छ। यही सन्तुलन कायम गर्नु नै प्रहरीका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती हो।
जेनजी आन्दोलन र प्रहरीबीचको सम्बन्ध पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। दुवै पक्षले एकअर्कालाई बुझेर व्यवहार गरे सकारात्मक वातावरण निर्माण हुन सक्छ। तर, कहिलेकाहीँ गलत सूचना वा भावनात्मक प्रतिक्रिया कारण परिस्थिति जटिल बन्न सक्छ। त्यसैले दुवै पक्ष जिम्मेवार हुनु आवश्यक छ—युवाहरूले शान्तिपूर्ण रूपमा आफ्नो आवाज उठाउनुपर्छ भने प्रहरीले संयमित र संवेदनशील व्यवहार गर्नुपर्छ।
आजको राजनीतिमा जेनजी पुस्ताको प्रभाव स्पष्ट देखिन थालेको छ। युवाहरूले पारदर्शिता, सुशासन र उत्तरदायित्वको माग गरिरहेका छन्, जसले राजनीतिक दलहरूलाई पनि रूपान्तरणतर्फ धकेलेको छ। पुराना कार्यशैलीप्रति असन्तुष्टि बढ्दै गएको छ र नयाँ सोचको आवश्यकता महसुस भइरहेको छ। यसले लोकतन्त्रलाई अझ सजीव र गतिशील बनाउने काम गरिरहेको छ।
अन्ततः, जेनजी आन्दोलन र प्रहरीबीच सहकार्य अत्यावश्यक छ। जब युवा शक्ति र सुरक्षा निकाय एउटै लक्ष्यका लागि अघि बढ्छन्, तब मात्र समाजमा सकारात्मक परिवर्तन सम्भव हुन्छ। संवाद, समझदारी र पारस्परिक सम्मानका आधारमा अघि बढ्न सके नेपाललाई अझ न्यायपूर्ण, पारदर्शी र समावेशी बनाउन सकिन्छ। यही सहकार्यले भविष्यमा समृद्ध र सशक्त नेपालको आधार निर्माण गर्नेछ।
यो लेख स्थानीय सरोकार मासिक पत्रिकाको वैशाख अङ्कमा प्रकाशित भएको छ।
