बुटवल ।  गुल्मीका पहाडी बस्तीहरू यतिबेला गहिरो पीडाको साक्षी बन्दै गएका छन्। कहिल्यै हाँसो र जीवन्तताले भरिएका ती गाउँहरू आज क्रमशः सुनसान बन्दैछन्। युवाहरू रोजगारी र उज्ज्वल भविष्यको खोजीमा विदेश पलायन भइरहेका छन्, तर धेरैका लागि त्यो यात्रा सफलताको होइन, पीडादायी अन्त्यको कथा बनिरहेको छ।

“छोरा विदेश पलायन भएको खुसीयालीमा साहुको ऋण तिर्ने सपना देख्दादेख्दै, कतिबेला बाकसमा छोरो फर्किन्छ पत्तो हुँदैन”—यो वाक्य आज गुल्मीका धेरै परिवारको साझा यथार्थ बनेको छ।

राष्ट्रिय तथ्याङ्कले पनि यो संकटको भयावह चित्र प्रस्तुत गर्छ। हरेक वर्ष नेपालबाट वैदेशिक रोजगारीमा गएका करिब १,००० देखि १,५०० युवाले परदेशमै ज्यान गुमाइरहेका छन्। यस दुःखद लहरमा गुल्मीका युवाहरूको हिस्सा उल्लेखनीय रूपमा उच्च रहेको देखिन्छ। रोजगारीको खोजीमा निस्केका ती युवाहरू केवल आर्थिक अभावसँग होइन, मानसिक तनाव, असुरक्षित कार्य वातावरण र चरम श्रमशोषणसँग पनि जुधिरहेका छन्।

२० वर्ष जापानमा संघर्ष गरेर स्वदेश फर्किएका सामाजिक अभियन्ता हरि बहादुर श्रेष्ठले गुल्मीका अधिकांश वडाहरूमा गरेको स्थलगत अध्ययनले यो यथार्थलाई अझ नजिकबाट उजागर गर्छ। उनले ९३ मध्ये ७५ भन्दा बढी वडामा पुगेर देखेको अवस्था अत्यन्तै चिन्ताजनक छ। उनका अनुसार, “गुल्मीका युवाहरू केवल जीविकोपार्जनका लागि विदेशिएका छैनन्, उनीहरू त्यहाँ चरम मानसिक दबाब र असुरक्षित परिस्थितिमा बाँचिरहेका छन्।” अझै पनि राज्यसँग जिल्लागत स्पष्ट तथ्याङ्क नहुनु झन् ठूलो विडम्बना हो, जसले समस्याको वास्तविक गहिराइलाई बुझ्न नै कठिन बनाएको छ।

यही अवस्थाले भविष्यप्रति गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ। विज्ञहरू चेतावनी दिन्छन्—यदि अहिले नै ठोस नीति र कार्यक्रम लागू गरिएन भने गुल्मीका गाउँहरू क्रमशः ‘वृद्धाश्रम’ जस्ता बन्नेछन्। उत्पादनशक्ति गुम्दै जानेछ, कृषियोग्य जमिन बाँझो हुनेछ, र सामाजिक संरचना कमजोर बन्दै जानेछ। युवा शक्ति देशको मेरुदण्ड हो, र त्यही शक्ति बाहिरिएपछि राष्ट्रको समग्र विकास नै प्रभावित हुने निश्चित छ।

यस गम्भीर अवस्थाबाट बाहिर निस्कन बहुआयामिक प्रयास अपरिहार्य छ। पहिलो, गाउँमै रोजगारी सिर्जना गर्न ‘एक गाउँ–एक उत्पादन’ जस्ता कार्यक्रमलाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्नुपर्छ। कृषि र ग्रामीण पर्यटनलाई आधुनिक र आकर्षक बनाउँदै युवालाई स्वदेशमै अवसर दिन सकिन्छ। दोस्रो, व्यावसायिक सीप विकासमा जोड दिनुपर्छ—प्लम्बिङ, इलेक्ट्रिकल, सूचना प्रविधि जस्ता क्षेत्रका तालिमहरू स्थानीय स्तरमै उपलब्ध गराउन सके युवाहरू आत्मनिर्भर बन्न सक्छन्। तेस्रो, विदेशमा रहेका नेपालीहरूको सीप र पूँजीलाई स्वदेशमा लगानी गर्ने वातावरण बनाउन ‘प्रवासी लगानी कोष’ जस्ता संरचनाहरू आवश्यक छन्।

त्यसैगरी, विदेश जाने र फर्किने युवाहरूका लागि मानसिक स्वास्थ्य परामर्श अनिवार्य गर्नु आजको आवश्यकता हो। मानसिक रूपमा सुदृढ नभएसम्म उनीहरू कुनै पनि चुनौती सामना गर्न सक्षम हुँदैनन्। साथै, वैदेशिक रोजगारीसम्बन्धी तथ्याङ्कको व्यवस्थित अभिलेखीकरण अत्यन्त जरुरी छ—कति गए, कति फर्किए, कति दुर्घटनामा परे भन्ने स्पष्ट तथ्याङ्कले नीति निर्माणलाई प्रभावकारी बनाउन मद्दत पुर्‍याउँछ।

अब समय धेरै गफ गर्ने होइन, काम गर्ने हो। गुल्मीका युवाहरूको सुरक्षा, सम्मान र भविष्य सुनिश्चित गर्नु राज्य, समाज र हरेक नागरिकको साझा जिम्मेवारी हो। यदि आजैदेखि हामीले गाउँमै अवसर सिर्जना गर्न पहल गरेनौँ भने, भोलिका दिनमा ती गाउँहरूमा सम्भावना खोज्ने मान्छे नै भेटिन छाड्नेछ।

हरि श्रेष्ठसँग गरिएको कुराकानीका आधारमा तयार पारिएको यो आलेखले एक गम्भीर सन्देश दिन्छ—समयमै सचेत नहुँदा गाउँ मात्र होइन, भविष्य नै रित्तिन सक्छ। त्यसैले, अबको प्राथमिकता स्पष्ट हुनुपर्छ: युवा जोगाऔँ, गुल्मी बचाऔँ।