१५ माघ २०८२, बाँके — लोकतान्त्रिक समाजको मेरुदण्ड मानिने पत्रकारिता निष्पक्षता, तथ्यपरकता र जनहितका मूल्यमा आधारित हुनुपर्ने सर्वमान्य सिद्धान्त हो। पत्रकारिता केवल सूचना प्रवाह गर्ने माध्यम मात्र नभई सत्ता, समाज र नागरिकबीचको सेतु पनि हो। तर पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालसहित विश्वका विभिन्न मुलुकमा राजनीतिक दल, विचारधारा वा नेताप्रतिको आस्थामा आधारित पत्रकारिता बढ्दै जाँदा यही सेतु कमजोर बन्दै गएको विज्ञहरूको चिन्ता छ। यसको प्रत्यक्ष असर पत्रकार आचारसंहिता र नागरिकको विश्वसनीयतामाथि परेको देखिन्छ।

आस्थामा आधारित पत्रकारिता के हो ?

आस्थामा आधारित पत्रकारिता भन्नाले कुनै राजनीतिक दल, विचारधारा वा नेतृत्वप्रति स्पष्ट झुकाव राखेर समाचार, विचार वा विश्लेषण प्रस्तुत गर्ने अभ्यासलाई जनाउँछ। यस प्रकारको पत्रकारितामा समाचारको चयन, शीर्षक, भाषा, स्रोत र प्रस्तुतीकरणमै पक्षधरता झल्किन्छ। आलोचनात्मक तथ्यलाई बेवास्ता गर्ने, विपक्षी दृष्टिकोणलाई कमजोर देखाउने वा एकपक्षीय व्याख्या प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्ति यसका प्रमुख लक्षण हुन्।

पत्रकार आचारसंहिता र उब्जिएका चुनौती

नेपाल पत्रकार महासंघको आचारसंहिताले सत्य, निष्पक्षता, सन्तुलन र उत्तरदायित्वलाई पत्रकारिताको आधारस्तम्भ मानेको छ। तर पार्टी–आधारित पत्रकारिताले यी मूल्यहरूमाथि गम्भीर चुनौती खडा गरेको देखिन्छ।

तथ्यभन्दा विचार हावी

समाचारमा तथ्यको सट्टा विचार, भावना र राजनीतिक आग्रह हावी हुँदा सूचना भन्दा प्रचारको अनुभूति हुन्छ।

स्रोतको असन्तुलन

एउटै पक्षका स्रोतलाई प्राथमिकता दिनु र वैकल्पिक वा आलोचनात्मक मतलाई बेवास्ता गर्नु आचारसंहिताको उल्लङ्घन हो।

स्व–सेन्सरशिप र दबाब

राजनीतिक निकटताका कारण पत्रकारहरूले आलोचनात्मक प्रश्न गर्न नचाहने वा नगर्ने अवस्था सिर्जना हुनु अर्को गम्भीर समस्या हो।

मिडिया विज्ञहरू भन्छन्, “पत्रकारले व्यक्तिगत विचार राख्न पाउने अधिकार छ, तर समाचारमार्फत त्यो विचार पाठकमाथि थोपर्ने अधिकार हुँदैन।”

नागरिक विश्वसनीयतामा परेको असर

यस प्रवृत्तिको सबैभन्दा ठूलो असर नागरिकको विश्वासमा परेको छ। नागरिकले मिडियाबाट निष्पक्ष, सत्य र सन्तुलित सूचना पाउने अपेक्षा गर्छन्। तर एउटै घटनालाई फरक–फरक मिडियाले पूर्णतः विपरीत ढंगले प्रस्तुत गर्दा नागरिक अन्योलमा पर्न थालेका छन्।

“मिडिया पनि पार्टीकै प्रवक्ता हुन्” भन्ने धारणा समाजमा बलियो हुँदै गएको छ।

पक्षधर समाचारले समाजलाई झन् ध्रुवीकृत बनाउँछ, जसले सहिष्णुता, संवाद र सहकार्यको संस्कृतिलाई कमजोर पार्छ।

वैकल्पिक स्रोततर्फ झुकाव

मुख्यधाराका मिडियाप्रति विश्वास घट्दा नागरिक सामाजिक सञ्जाल र अप्रमाणित स्रोततर्फ आकर्षित हुन्छन्, जसले गलत सूचनाको जोखिम अझ बढाउँछ।

डिजिटल युगमा पत्रकारको बढ्दो जिम्मेवारी

डिजिटल पत्रकारिताको विस्तारसँगै समाचार उत्पादनको गति तीव्र भएको छ। तर त्यससँगै सत्यापन, सन्तुलन र गुणस्तरमा चुनौती थपिएको छ। क्लिक, लाइक र शेयरको प्रतिस्पर्धामा सनसनीपूर्ण र पक्षधर सामग्री प्राथमिकतामा पर्न थालेको आलोचना छ। विज्ञहरूका अनुसार डिजिटल युगमा पत्रकारको जिम्मेवारी झन् बढेको छ, किनकि एक गलत वा भ्रामक समाचारले क्षणभरमै लाखौँ मानिसलाई प्रभावित गर्न सक्छ।

समाधानका सम्भावित बाटा

समस्या जति गहिरो छ, समाधानको खोजी पनि त्यति नै अपरिहार्य छ।

• पत्रकार आचारसंहिताको कडाइका साथ पालना
• सम्पादकीय स्वतन्त्रताको सुनिश्चितता
• मिडिया साक्षरताको प्रवर्द्धन — नागरिकले पनि समाचार विश्लेषण गर्ने क्षमता विकास गर्नुपर्ने
• स्वतन्त्र नियमन र आत्म–मूल्यांकन — मिडियाले आफ्नै सामग्रीको आलोचनात्मक समीक्षा गर्ने अभ्यास

पार्टीको आस्थामा आधारित पत्रकारिता केवल पेशागत कमजोरी मात्र होइन, यो लोकतान्त्रिक मूल्य र नागरिक विश्वाससँग प्रत्यक्ष रूपमा गाँसिएको विषय हो। पत्रकारिता जब सूचना भन्दा प्रचारमा सीमित हुन्छ, तब समाज सत्यबाट टाढिँदै जान्छ। निष्पक्ष, तथ्यमा आधारित र उत्तरदायी पत्रकारितामार्फत मात्र मिडिया संस्थाको विश्वसनीयता कायम रहन्छ र लोकतन्त्र सुदृढ बन्छ।

लेखक – दिनेश उपाध्याय एक कुशल संचारकर्मि हुनहुन्छ ।