मोरङ । सवारी दुर्घटनामा घाइते भएर उपचारका क्रममा मृत्यु भएको ठानिएका मोरङको लेटाङका ३७ वर्षीय पदमबहादुर राई ६ महिनापछि जीवितै घर फर्किएपछि परिवारदेखि प्रहरी र अस्पतालसम्म आश्चर्यमा परेका छन्। परिवारले उनको मृत्यु भएको ठानेर अन्त्येष्टि गरिसकेको थियो भने दुर्घटना बीमाबापतको रकमसमेत प्राप्त गरिसकेको थियो। तर, मृत्यु भइसकेको भनिएका व्यक्ति अचानक जीवितै घर फर्किएपछि दुर्घटनामा ज्यान गुमाएका भनिएका व्यक्तिको वास्तविक पहिचान के हो भन्ने गम्भीर प्रश्न उठेको छ।

यो घटनाले एउटा परिवारलाई छोराको मृत्युको पीडा भोग्न बाध्य बनाएको मात्र होइन, शवको पहिचान, सनाखत प्रक्रिया, प्रहरी अनुसन्धान र अस्पतालको अभिलेख व्यवस्थापनमाथि समेत प्रश्न खडा गरेको छ। अझ आश्चर्यको विषय त आफ्नै छोराको शव ठानेर आमाले सनाखत गर्नु र त्यही सनाखतलाई आधार बनाएर अन्त्येष्टिसम्मको प्रक्रिया अघि बढ्नु हो। अब पदम जीवितै फर्किएपछि दुर्घटनामा मृत्यु भएका भनिएका व्यक्ति आखिर को थिए भन्ने प्रश्नको जवाफ खोज्नुपर्ने भएको छ।

आफ्नै छोराको शव चिन्न नसक्नु कसरी सम्भव भयो?

जिल्ला प्रहरी कार्यालय मोरङका प्रहरी प्रमुख प्रहरी उपरीक्षक कबित कटुवालका अनुसार २०८३ जेठ २६ गते बिहान साढे ८ बजे सुनसरीको बराहक्षेत्र नगरपालिका–४ स्थित चतरा–पकली सडकखण्डमा मोटरसाइकलले पैदलयात्रीलाई ठक्कर दिएको थियो। दुर्घटनामा गम्भीर घाइते भएका पैदलयात्रीलाई उपचारका लागि बुढीगंगास्थित विराट टिचिङ अस्पताल लगिएको थियो।

उपचारकै क्रममा ती व्यक्तिको मृत्यु भएपछि शव कोशी अस्पतालको शवगृहमा राखिएको थियो। मृतकको पहिचान खुल्न नसकेपछि प्रहरीले आफन्तलाई सम्पर्कमा आउन सार्वजनिक सूचना जारी गरेको थियो। सोही सूचनाका आधारमा पदमबहादुरकी आमा अस्पताल पुगिन् र शव आफ्नै छोराको भएको भन्दै सनाखत गरिन्।

आमाले आफ्नै छोराको शव भनेर पहिचान गरेपछि प्रहरीले आवश्यक प्रक्रिया पूरा गरी शव परिवारलाई बुझाएको थियो। परिवारले जेठ २७ गते पदमबहादुरको मृत्यु भएको ठानेर अन्त्येष्टि गर्‍यो। त्यसपछि दुर्घटना बीमाबापतको रकमसमेत प्राप्त भयो।

तर, ६ महिनापछि पदमबहादुर जीवितै घर फर्किएपछि आमाले सनाखत गरेको शव कसको थियो भन्ने प्रश्न अनुत्तरित बनेको छ।

अनुसन्धानको दृष्टिले हेर्दा आफ्नै छोराको शव ठानेर आमाले सनाखत गर्नु र अनुसन्धानमा संलग्न अधिकारीहरूले समेत पहिचानको आधारलाई पर्याप्त ठानेर प्रक्रिया अघि बढाउनु गम्भीर रूपमा परीक्षण गर्नुपर्ने विषय हो। आमाले अनुहार मिलेकै आधारमा शवलाई छोरा ठानेकी थिइन् वा अन्य कुनै आधार पनि थियो? सनाखत गर्नुअघि प्रहरीले पहिचान पुष्टि गर्न के–कस्ता प्रक्रिया अपनाएको थियो? शव बुझाउनुअघि उपलब्ध कागजात, विवरण र अन्य प्रमाणको कति हदसम्म परीक्षण गरिएको थियो? यी प्रश्नको जवाफ अनुसन्धानबाट स्पष्ट हुन आवश्यक छ।

यद्यपि, उपलब्ध विवरणका आधारमा कसले कस्तो गल्ती गरेको थियो भन्ने निष्कर्षमा अहिले नै पुग्न मिल्दैन। आमाले शोक र अन्योलको अवस्थामा शव गलत पहिचान गरेको सम्भावना हुन सक्छ। त्यस्तै, पहिचान पुष्टि गर्ने प्रक्रियामा पनि कमजोरी भएको हुन सक्छ। तर, मृत्यु भएको ठानेर अन्त्येष्टिसमेत भइसकेको व्यक्ति जीवितै फर्किएपछि घटनालाई सामान्य त्रुटिका रूपमा मात्रै लिन मिल्दैन।

अनुसन्धान अधिकृतले पनि पहिचानको आधार खोज्नुपर्ने

शव सनाखत गर्नु केवल औपचारिक प्रक्रिया होइन। मृतकको वास्तविक पहिचान पुष्टि गर्नु प्रहरी अनुसन्धानको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। विशेषगरी मृतकको पहिचान नखुलेको अवस्थामा सार्वजनिक सूचना जारी भएपछि आफन्तले गरेको सनाखतलाई कुन आधारमा पुष्टि गरियो भन्ने विषय महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

आमाले आफ्नै छोरा भनेर शव पहिचान गरेकै आधारमा प्रक्रिया अघि बढाइएको हो भने त्यसको विश्वसनीयता परीक्षण गर्नुपर्ने देखिन्छ। अनुसन्धानमा संलग्न अधिकारीहरूले शवको अनुहार, शारीरिक बनावट, पहिचान खुलाउने अन्य विवरण र उपलब्ध प्रमाणको आधारमा सनाखतको विश्वसनीयता जाँच गरेका थिए कि थिएनन् भन्ने विषय सार्वजनिक हुन आवश्यक छ।

आफन्तले शव पहिचान गर्नु महत्त्वपूर्ण आधार भए पनि शंकास्पद अवस्था देखिएमा त्यसलाई थप प्रमाणबाट पुष्टि गर्नु अनुसन्धानको जिम्मेवारीभित्र पर्छ। विशेषगरी मृतकको पहिचान खुल्न नसकेको र लामो समयदेखि घरबाहिर रहेको व्यक्तिसँग शवको अनुहार मिलेको अवस्थामा अन्य विवरण पनि जाँच गर्न सकिन्थ्यो कि सकिँदैनथ्यो भन्ने प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो।

यस घटनामा अनुसन्धान अधिकृतहरूले पनि आमाले गरेको सनाखतलाई मात्र अन्तिम आधार मानेका थिए वा अन्य प्रमाणको परीक्षण गरेका थिए भन्ने विषय स्पष्ट हुन सकेको छैन। त्यसैले अनुसन्धानको दायरा केवल आमाले किन शव चिनिनन् भन्ने प्रश्नमा सीमित हुनु हुँदैन। सनाखतदेखि शव परिवारलाई हस्तान्तरण गर्दासम्म अपनाइएका सबै प्रक्रियाको समीक्षा आवश्यक छ।

शव सनाखतदेखि बीमाको रकमसम्म पुनः जाँच

पदमबहादुर जीवितै फर्किएपछि दुर्घटनामा मृत्यु भएका व्यक्तिको वास्तविक पहिचान खुलाउनु प्रहरीसामु मुख्य चुनौती बनेको छ। घटनाबारे थप अनुसन्धान गर्न बिहीबार परिवारलाई कोशी अस्पताल बोलाइएको छ।

प्रहरीले शव सनाखतका क्रममा तयार पारिएका कागजात फिर्ता लिने र मृतकको वास्तविक पहिचान पत्ता लगाउने प्रक्रिया अघि बढाउने जनाएको छ। यसका लागि शवको तस्बिर र भिडियोका आधारमा पहिचान गर्ने प्रयास गरिने बताइएको छ।

अब अनुसन्धानका क्रममा दुर्घटनामा मृत्यु भएका व्यक्तिको शारीरिक विवरण, अस्पतालमा भर्ना गर्दा तयार पारिएका अभिलेख, उपचारसम्बन्धी कागजात, प्रहरीको घटनास्थल मुचुल्का, शवको तस्बिर तथा भिडियो र सनाखतसम्बन्धी कागजातलाई एकीकृत रूपमा परीक्षण गर्नुपर्ने देखिन्छ। आवश्यक परे अन्य प्रमाण र वैज्ञानिक विधिबाट समेत पहिचान पुष्टि गर्ने सम्भावना जाँच गर्न सकिन्छ।

त्यसैगरी, दुर्घटना बीमाबापत परिवारले प्राप्त गरेको रकमबारे पनि सम्बन्धित बीमा कम्पनीसँग समन्वय गर्नुपर्ने भएको छ। रकम प्राप्त भएको आधार, दाबी प्रक्रियामा पेस गरिएका कागजात र मृत्युको प्रमाणसम्बन्धी विवरण पुनः परीक्षण गर्नुपर्ने देखिन्छ। वास्तविकता पुष्टि भएपछि मात्र बीमाको रकम फिर्ता गर्नुपर्ने वा अन्य कानुनी प्रक्रिया के हुने भन्ने विषय सम्बन्धित प्रमाण र कानुनका आधारमा टुंग्याउन सकिन्छ।

१० महिनादेखि घरबाहिर थिए पदमबहादुर

इलाका प्रहरी कार्यालय लेटाङका प्रहरी निरीक्षक सागर साहका अनुसार पदमबहादुर विवाहपछि श्रीमतीबाट अलग भएका थिए। त्यसपछि उनको मानसिक अवस्था कमजोर हुँदै गएको र उनी घर छाडेर हिँड्ने गरेको बताइएको छ। उनी २०८२ माघदेखि घरबाहिर रहेका थिए।

लामो समयसम्म घरबाहिर रहेका पदमबहादुर कहाँ छन् भन्ने परिवारलाई जानकारी थिएन। त्यही समयमा सडक दुर्घटनामा एक अपरिचित पैदलयात्रीको मृत्यु भयो। मृतकको अनुहार आफ्नै छोरासँग मिल्दोजुल्दो देखिएपछि आमाले शवलाई छोराकै ठानेर सनाखत गरेको हुन सक्ने प्रहरीको प्रारम्भिक बुझाइ छ।

प्रहरी निरीक्षक साहका अनुसार पदमबहादुर जीवितै फर्किएपछि परिवारमा खुसीसँगै घटनाले उत्पन्न गराएको अन्योल पनि छ। छोराको मृत्यु भएको विश्वासमा अन्त्येष्टि गरिसकेको परिवारका लागि उनी जीवितै घर फर्किनु अप्रत्याशित घटना बनेको छ।

तर, पदमबहादुर लामो समयदेखि घरबाहिर थिए भन्ने तथ्यले मात्र शवको गलत पहिचान कसरी भयो भन्ने प्रश्नको जवाफ दिँदैन। मृतकको अनुहार मिल्नु एउटा सम्भावित कारण हुन सक्छ, तर त्यसलाई प्रमाणित तथ्यका रूपमा लिन मिल्दैन।

अब वास्तविक मृतक को थिए भन्ने प्रश्न

यो घटनाको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष दुर्घटनामा ज्यान गुमाएका वास्तविक व्यक्तिको पहिचान हो। एकातिर परिवारले आफ्नै छोराको मृत्यु भएको ठानेर अन्त्येष्टि गरिसकेको छ भने अर्कोतिर मृत्यु भएको भनिएका व्यक्ति जीवितै घर फर्किएका छन्। यस्तो अवस्थामा दुर्घटनामा ज्यान गुमाएका व्यक्तिको परिवारसमेत आफ्नो आफन्तको खोजीमा हुन सक्ने सम्भावनालाई ध्यान दिन आवश्यक छ।

प्रहरीले शवको तस्बिर र भिडियो, अस्पतालका अभिलेख, घटनास्थलमा संकलित विवरण तथा अन्य उपलब्ध प्रमाणका आधारमा वास्तविक मृतकको पहिचान गर्नुपर्नेछ। आवश्यकताअनुसार डीएनए परीक्षणजस्ता वैज्ञानिक विधि प्रयोग गर्नुपर्ने अवस्था छ कि छैन भन्ने पनि अनुसन्धानले निर्धारण गर्न सक्छ।

त्यससँगै, शवको पहिचान गर्ने क्रममा आमाले कुन आधार लिएकी थिइन्, अनुसन्धान अधिकृतहरूले कुन प्रमाणको मूल्यांकन गरेका थिए र अस्पतालले शव हस्तान्तरण गर्दा कस्तो प्रक्रिया अपनाएको थियो भन्ने विषयको निष्पक्ष समीक्षा हुनुपर्छ।

यदि सनाखत प्रक्रियामा लापरबाही वा प्रक्रियागत कमजोरी भएको पुष्टि भएमा त्यसको जिम्मेवारीसमेत कानुनअनुसार निर्धारण गर्नुपर्ने हुन्छ। तर, अनुसन्धान पूरा नहुँदै कुनै व्यक्ति वा निकायलाई दोषी ठहर गर्नु उचित हुँदैन।

आफ्नै छोराको शव भनेर आमाले सनाखत गर्नु, प्रहरीको प्रक्रियाबाट अन्त्येष्टि सम्पन्न हुनु र ६ महिनापछि त्यही व्यक्ति जीवितै फर्किनु आफैँमा गम्भीर प्रश्न उठाउने घटना हो। यसले शव पहिचानमा मानवीय अनुमानभन्दा प्रमाणमा आधारित प्रक्रियाको महत्त्वलाई पुनः उजागर गरेको छ।

अब प्रहरीले वास्तविक मृतकको पहिचान मात्र खुलाउने होइन, शव सनाखतदेखि परिवारलाई हस्तान्तरण र बीमाको रकम भुक्तानीसम्मको प्रक्रिया कसरी अघि बढ्यो भन्ने विषयसमेत स्पष्ट पार्नुपर्नेछ। अनुसन्धानबाट वास्तविकता बाहिर आएपछि मात्रै यो घटनामा भएको त्रुटि, त्यसको कारण र जिम्मेवारीको विषय टुंगोमा पुग्नेछ।