सुरक्षा सरोकार — नेपालको इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो जेल भगौडा घटनामध्ये ५४० जना भारतीय नागरिक आजसम्म फरार रहेको आधिकारिक तथ्याङ्कले खुलाएको छ। कारागार व्यवस्थापन विभागले आइतबार सार्वजनिक गरेको विवरणअनुसार, जेन जेड आन्दोलनको दोस्रो दिन अर्थात् २०८२ साल भदौ २४ (सेप्टेम्बर ९) मा देशभरका विभिन्न जेलबाट करिब १३ हजार कैदी भागेका थिए। तीमध्ये करिब ७,७३५ जना फिर्ता भइसकेका छन्। तर अझै ५,००० नेपाली, ५४० भारतीय तथा अन्य १०८ विदेशी नागरिक फरार रहेका छन्, जसले देशको सुरक्षा संयन्त्र र अन्तरदेशीय अपराध नियन्त्रण क्षमतामाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।

गृह मन्त्रालयले देशभर उच्च सतर्कता जारी गर्दै फरार कैदीहरूलाई आफैं उपस्थित हुन सार्वजनिक सूचना जारी गरेको छ। तर आन्दोलनपछिको राजनीतिक अस्थिरता, सुरक्षाकर्मीहरूको तैनाथीमा आएको विचलन र जेल प्रशासनको पुरानो कमजोरीले गर्दा फरार विदेशी नागरिकहरू अझै फेला पर्न नसकेको सुरक्षासूत्रहरूले स्वीकार गरेका छन्। विभागका एक वरिष्ठ अधिकारीले नाम नखुलाउने सर्तमा बताए, “सीमावर्ती जिल्लाहरूमा विशेष निगरानी राखिएको छ, तर केही व्यक्तिहरू भारततिर भागेको आशंका छ, जसका लागि समन्वय सुरु भएको छ।”

यो भगौडा घटनाको पृष्ठभूमि २०८२ साल भदौ २३ र २४ गते काठमाडौँमा हजारौं युवाले जेन जेड समूहको ब्यानरमा सरकारविरुद्ध गरेको तीव्र प्रदर्शनसँग जोडिएको छ। दुई दिन चलेका विरोधमा ७६ जनाको मृत्यु भएको थियो, र दोस्रो दिन जेलभित्रै व्यापक अराजकता फैलिएपछि कैदीहरू सामूहिक रूपमा भाग्न सफल भएका थिए। ती घटनामा १० कैदीको सुरक्षाकर्मीहरूसँगको झडपमा मृत्यु भएको थियो। भदौ २८ (सेप्टेम्बर २८) मा सरकारले आधिकारिक रूपमा ७,७३५ जना पुनः पक्राउ परेका वा आफैं फिर्ता आएको जानकारी दिएको थियो, तर बाँकी कैदीहरू अझै लापत्ता छन्।

सीमावर्ती क्षेत्रमा हालै मात्र २२ जना नेपाली कैदीलाई उत्तर प्रदेश सीमामा पक्राउ गरिएको गृह मन्त्रालयले जनाएको छ। भारततर्फ पनि सुरक्षा एजेन्सीसँग सहकार्य गरी भगौडाहरूको खोजी भइरहेको भनिएको छ, तर भारतीय पक्षबाट औपचारिक सार्वजनिक प्रतिक्रिया आएको छैन। नेपाल प्रहरीका एक वरिष्ठ अधिकारीका अनुसार, “सीमापार भगौडा नियन्त्रणका लागि भारतीय प्रहरीसँग नियमित सूचना आदान–प्रदान भइरहेको छ। तर ५४० भारतीय नागरिकमध्ये कतिजना नेपालमै लुकेर बसेका छन् वा सीमा पार गरिसके भन्ने ठ्याक्कै जानकारी छैन।”

मानवअधिकारकर्मी र पूर्व प्रहरी अधिकारीहरूले यस घटनाले नेपालको जेल सुरक्षा प्रणालीको गहिरो कमजोरी उजागर गरेको बताउँदै दीर्घकालीन नीतिगत सुधारको माग गरेका छन्। नेपाल प्रहरीका पूर्व एआईजी नविनकुमार घिमिरे भन्छन्, “१३ हजार कैदी एकैचोटि भाग्न सक्नु भनेको केवल आकस्मिक दंगा होइन, संस्थागत तयारी र खामीनै हो। विशेषगरी विदेशी कैदी फरार हुनु अन्तरदेशीय अपराध सञ्जालका लागि जोखिमपूर्ण अवसर बनेको छ।”

यहीबीच, नागरिक समाज र राजनीतिक विश्लेषकहरूले पनि प्रश्न उठाएका छन् — जेल व्यवस्थापन सुधार र सीमासुरक्षामा सरकार किन ढिलो भइरहेको छ? जेन जेड आन्दोलनले सत्ता फेरे पनि, पुरानो प्रशासनिक संरचनाले नयाँ चुनौतीहरू सामना गर्न नसकेको जनगुनासो छ। सरकारको तर्फबाट भने गृह मन्त्रालयले फरार कैदीहरू पक्राउका लागि विशेष टास्कफोर्स गठन भएको र अन्तर्राष्ट्रिय समन्वय बढाइने जनाएको छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार, देशभित्रको सुरक्षात्मक संयन्त्र पुनर्गठन, सीमा व्यवस्थापन सुदृढीकरण र जेल प्रणालीमा प्राविधिक तथा मानव संसाधन सुधार नगरेसम्म यस्ता घटना दोहोरिने खतरा रहन्छ। फरार भारतीय नागरिकहरूको खोजी नतिजाले नेपाल–भारत सुरक्षासम्बन्धी सहयोगको वास्तविक प्रभावकारिता पनि परीक्षणमा पारेको छ।