राजेन्द्रबाबु रेग्मी — नेपाल सरकारबाट लागू गरिन सक्ने “कुलिङ्ग पिरियड” (Cooling Period) नीति — जुन कर्मचारी सेवा निवृत्त भएपछि उनीहरूलाई केही समयसम्म संवैधानिक निकाय, राजनीतिक नियुक्ति वा अन्य प्रभावशाली पदहरूमा जाने बाटो बन्द गर्छ — यसले सरकारी सेवा प्रणालीमा पार्न सक्ने सकारात्मक प्रभावहरू उल्लेखनीय छन्। यस्तो अवधारणा कार्यान्वयनले राज्यको सेवा प्रवाह, कर्मचारीको आचरण र समग्र प्रशासनिक संस्कृति नै सुधार्न मद्दत गर्छ। तल विस्तृत रूपमा कुलिङ्ग पिरियड लागू गर्दा देखिने सम्भावित फाइदाहरूलाई समेटिएको छः

कुलिङ्ग पिरियड राख्दा नेपालमा देखिने १५ प्रमुख फाइदाहरू

१. वास्तविकताको धरातलमा आधारित ज्ञानको विकास

सेवाबाट निवृत्त भइसकेपछि राजनीतिक पहुँच वा शक्तिशाली पदमा सीधा प्रवेश नपाउने भएपछि, कर्मचारीहरूले आफूभित्रको क्षमताको आत्ममूल्यांकन गर्ने अवसर पाउँछन्। उनीहरू जीवनको नयाँ अध्याय शुरू गर्न आतुर रहन्छन् र आफ्नो बौद्धिक, सामाजिक, र आर्थिक क्षमताको यथार्थ बुझ्न थाल्छन्।

२. झोले कार्यकर्ता होइन, निर्भीक कर्मचारीको जन्म

राजनीतिक पहुँचका भरमा अवसर खोज्ने होइन, योग्यता, कार्यकुशलता र सिद्धान्तका आधारमा अगाडि बढ्ने कर्मचारीको विकास हुन्छ। यसले प्रशासनलाई स्वतन्त्र र नैतिक बनाउँछ।

३. गुट–उपगुट र ट्रेड युनियन सिन्डिकेटको अन्त्यतर्फ संकेत

राजनीतिक संरक्षणमा चल्ने गुटगत राजनीति, ट्रेड युनियनको मनपरी र पदसञ्चय गर्ने प्रवृत्तिमा ह्रास आउनेछ। यसले कर्मचारीबीच स्वस्थ प्रतिस्पर्धा र संगठनप्रतिको प्रतिबद्धता बढाउँछ।

४. हिमाल–पहाड–तराईलाई जोड्ने जीवन्त सेतु

कर्मचारीहरू सेवा अवधिमा देशका विभिन्न भूगोलमा खटिएर समग्र नेपाली समाज बुझ्न सक्छन्। सेवा पछि उनीहरूले तिनै अनुभवलाई सामाजिक सेवालाई केन्द्रमा राखेर प्रयोग गर्न थाल्छन्।

५. संवैधानिक निकायमा हुने राजनीतिक पहुँचको अन्त्य

उच्चपदस्थ कर्मचारीहरूद्वारा दलाल र बिचौलियामार्फत संवैधानिक निकायमा पुग्ने परम्परा कमजोर बन्छ। नियुक्ति प्रक्रियामा पारदर्शिता र योग्यता आधारित मूल्याङ्कन हाबी हुन्छ।

६. भूगोल र समाजप्रतिको गहिरो ज्ञानको उपयोग

विभिन्न भौगोलिक क्षेत्रमा सेवा गर्दा पाएको अनुभवले उनीहरूलाई “policy advisor” वा “community mentor” को रूपमा समाजमा योगदान दिने अवसर मिल्छ।

७. सामाजिकरणको अभ्यास

राजनीतिक दलसँग नजिकिएर सत्ता पहुँचमा बस्ने अवसर गुमेपछि उनीहरू समाजसँग वास्तविक अर्थमा घुलमिल हुन्छन्। स्थानीय समुदाय, पेशागत संगठन, र स्वयंसेवी संस्थामार्फत योगदान दिन थाल्छन्।

८. स्वावलम्बी जीवनशैलीको अभ्यास

सेवा निवृत्तिपछि जागिरमाथिको निर्भरता घट्छ। आफैं उद्यम गर्ने, कृषि, पर्यटन वा सामाजिक क्षेत्रमा नयाँ अध्याय शुरू गर्ने भावना बढ्छ। उनीहरू प्रेरणादायी उद्यमी र सल्लाहकारको रूपमा देखा पर्छन्।

९. भिडमा रमाउने होइन, सादगी अपनाउने संस्कारको विकास

कुलिङ्ग पिरियडले उनीहरूलाई चिन्ता, तनाव र दिखावटको राजनीति भन्दा अलग राख्छ। सादा जीवन, उच्च विचारको अभ्यास बढ्छ।

१०. आध्यात्मिक मार्गतर्फको अग्रसरता

समाज र राष्ट्रप्रतिको सेवा भावना अझ गहिरो हुँदै जान्छ। मठ, मन्दिर, ध्यान, सेवा–धर्म, र परोपकारी काममा लाग्ने अवसर सिर्जना हुन्छ। यिनीहरू ‘mentor’ जस्ता व्यक्तित्व बन्छन्।

११. आम जनतासँगको सम्बन्ध बलियो बनाउने प्रयास

राजनीतिक दलको आदेशपालक होइन, समाजको मागअनुसार सोच्ने व्यवहार देखिन्छ। यिनीहरू अब दल भन्दा पनि नागरिकका प्रतिनिधिको रूपमा समाजमा चिनिन्छन्।

१२. व्यक्तित्व विकासप्रतिको केन्द्रीकरण

धन, पहुँच वा पदभन्दा बढी आफ्नै आत्म–उत्थान र समृद्धिप्रति केन्द्रित हुन्छन्। ‘Value-driven life’ को अभ्यासमा अग्रसर हुन्छन्।

१३. गलत सम्झौता गर्न अस्वीकार गर्ने प्रवृत्तिको विकास

राजनीतिक संरक्षणमा गरिने व्यक्तिगत सम्झौताहरूको अन्त्य हुन्छ। उनीहरूले अब न्याय, नैतिकता र स्वतन्त्रताको पक्षमा उभिन थाल्छन्।

१४. “Money is not everything” भन्ने सोचको विकास

कर्मचारी वृत्तमा आर्थिक प्रलोभनभन्दा बढी सामाजिक योगदान, सेवा भावना, र सदाचारको मूल्य बढ्छ।

१५. निष्पक्ष, निडर र तटस्थ कर्मचारीको निर्माण

राजनीतिक पक्षधरता वा दबाबले होइन, आफ्नो आन्तरिक सिद्धान्त र विवेकको आधारमा बोल्ने, लेख्ने र काम गर्ने व्यक्ति बन्छन्। राष्ट्रका लागि ‘Moral Voice’ बन्न सक्ने क्षमताको विकास हुन्छ।

कुलिङ्ग पिरियडको अवधारणाले केवल राजनीतिक हस्तक्षेपको नियन्त्रण मात्र होइन, समग्र रूपमा राष्ट्रको नीति निर्माण, सेवा प्रवाह र सामाजिक नेतृत्वमा गुणात्मक सुधार ल्याउन सक्छ। यसले नेपालको सार्वजनिक प्रशासनलाई स्वच्छ, पारदर्शी, र जनमुखी बनाउन दीर्घकालीन योगदान पुर्‍याउनेछ।

लेखक — राजेन्द्रबाबु रेग्मी नेपाल प्रहरीका अवकास प्राप्त एसपी हुनहुन्छ ।