कानून र समाज — कानून र समाजबीच घनिष्ठ सम्बन्ध रहेको हुन्छ। समाजको परिवर्तनसँगै कानून पनि परिवर्तन हुन्छ। समाजले नै कानूनको जन्म दिन्छ। नेपालको इतिहासमा पनि समाजसँगै कानून परिवर्तन भएको देख्न सकिन्छ। समाजशास्त्रीय सिद्धान्तअनुसार सामाजिक तत्वले कानून निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको हुन्छ। समाजका मूल्य, मान्यता र सोचाइमा परिवर्तन आएपछि कानूनमा पनि परिवर्तन आउँछ। उदाहरणका लागि, नेपाल २०६३ जेठ ४ गतेपछि धर्म निरपेक्षतामा प्रवेश गर्यो भने २०६२/०६३ सालको जनआन्दोलनपछि नेपालको समाजशास्त्रीय मूल्य मान्यतामा आएको परिवर्तनले गणतन्त्रको घोषणालाई सम्भव पारेको थियो।

कानूनका मुख्य कार्यहरू निम्नानुसार छन्:

1. समाजलाई नियन्त्रण गर्नु:

कानूनले समाजलाई व्यवस्थित र नियन्त्रणमा राख्न मद्दत गर्छ। कानुनविहीन समाज अशान्त र अव्यवस्थित हुन्छ जसमा बलियोले कमजोरमाथि अत्याचार गर्न सक्छन्।

2. विवादहरूको समाधान:

कानूनले विभिन्न विवादहरूको कानुनी र विधिसम्मत समाधान खोज्न सहयोग पुर्याउँछ। यसले न्याय सुनिश्चित गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ।

3. सामाजिक परिवर्तनमा योगदान:

कानूनले सामाजिक परिवर्तनलाई प्रभाव पार्ने माध्यमको रूपमा कार्य गर्दछ। पुराना रूढी, भेदभाव र अन्यायका विरुद्ध लड्न कानूनले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ।

4. सामाजिक सुरक्षा प्रदान गर्नु:

कानूनले नागरिकका अधिकार र कर्तव्यहरू निर्धारण गरेर समाजलाई सुरक्षा र न्याय प्रदान गर्छ।

समाज र कानूनको अन्तरसम्बन्ध

समाज र कानूनको सम्बन्ध नङ र मासुको जस्तै हुन्छ – जसरी नङ मासुमा अडिएको हुन्छ, त्यसरी नै कानून समाजमा अडिएको हुन्छ। केही प्रमुख बुँदाहरू यसप्रकार छन्:

• समाजले कानूनलाई आकार दिन्छ:

समाजका मूल्य, मान्यता र आवश्यकताहरूका आधारमा कानून निर्माण हुन्छ।

• कानूनले समाजलाई निर्देशित गर्छ:

कानूनको पालना, कार्यान्वयन र निरन्तर सुधारले समाजमा व्यवस्था, न्याय र विकास सुनिश्चित हुन्छ।

• सामाजिक परिवर्तन र कानून:

समाजशास्त्रीय दृष्टिले सामाजिक परिवर्तन र कानूनबीचको सम्बन्ध गहिरो छ। कानूनले प्रत्यक्ष (उल्लेखित कार्य) र अप्रत्यक्ष (विचार, धारणा, व्यवहारमार्फत) रूपमा सामाजिक परिवर्तनमा योगदान पुर्याउँछ।

कानून र सामाजिक प्रभाव—

कानूनले समाजमा निम्न प्रभावहरू पार्दछ:

1. व्यवस्था र शान्ति:

कानूनले मानिसहरूको व्यवहारमा अनुशासन कायम राख्न मद्दत गर्छ जसले समाजमा शान्ति र स्थिरता ल्याउँछ।

2. न्याय सुनिश्चित गर्नु:

कानूनले गलत कार्य गर्नेलाई सजाय दिन्छ र पीडितहरूलाई न्याय दिलाउन मद्दत पुर्याउँछ।

3. अधिकार र कर्तव्यको सन्तुलन:

नागरिकका अधिकार र कर्तव्यहरूलाई सुनिश्चित गर्न कानूनले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ।

4. आर्थिक विकासमा योगदान:

व्यापार र उद्योगलाई नियमित पार्दै, आर्थिक स्थिरता र विकासमा कानूनले योगदान पुर्याउँछ।

5. सामाजिक सुरक्षा:

कानूनले व्यक्ति, सम्पत्ति र राष्ट्रिय सुरक्षा सुनिश्चित गर्दछ।

समाज र कानूनको परस्पर पूरकता—

राज्यले सामाजिक मूल्य, प्रथा र प्रचलनलाई ध्यानमा राखेर कानून निर्माण गर्दछ। प्राचीन सामाजिक प्रथा र मूल्यहरूमा आधारित कानून कहिलेकाहीं लागू गर्न कठिन हुन्छन्। केही कुप्रथा र रूढीवादी संस्कारहरूलाई पनि कानूनले रोक लगाउनु पर्ने हुन्छ। उदाहरणस्वरूप, नेपालमा अतीतमा चलिरहने केही प्रथाहरूलाई राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको दबाबले अन्त्य गरिएको छ।

यसरी, समाज र कानूनलाई अलग गर्न सकिँदैन। समाजले कानूनलाई आकार दिन्छ र कानूनले समाजलाई व्यवस्थित, न्यायपूर्ण र सुरक्षित बनाउँछ। दुवैबीचको सन्तुलनले सुशासन र समग्र विकास सुनिश्चित हुन्छ।