निर्वाचन लोकतन्त्रको उत्सव मात्र होइन, राजनीतिक दलहरूको वैचारिक गहिराइ, संगठनात्मक क्षमता र नैतिक जिम्मेवारी परीक्षण हुने समय हो। नेपालमा पछिल्ला निर्वाचनहरूले पुराना र नयाँ दलहरूबीचको प्रतिस्पर्धालाई मात्र होइन, लोकतान्त्रिक अभ्यासको वास्तविक अवस्था पनि उजागर गरिदिएका छन्।

१. पुराना दल : अनुभवको नाममा जडता

पुराना दलहरूसँग ऐतिहासिक योगदान, संगठनात्मक सञ्जाल र शासन अनुभव छ। तर यही अनुभव समयसँगै जडता, सत्ता–केन्द्रित सोच र गुटबन्दीमा परिणत भएको छ। उम्मेदवार छनोटमा निष्ठा र क्षमता होइन, निकटता, परिवारवाद र आर्थिक पहुँच हाबी छन्। निर्वाचनलाई संस्थागत सुधारको अवसर बनाउनुको साटो शक्ति जोगाउने साधनका रूपमा प्रयोग गरिएको छ।
यसले मतदातामा वितृष्णा बढाएको छ भने युवापुस्तालाई राजनीतिक प्रणालीबाट टाढा धकेलेको छ।

२. नयाँ दल : आशाको ऊर्जा, तर अपूरो तयारी

नयाँ दलहरू परिवर्तनको आशा, वैकल्पिक राजनीति र जनआकांक्षाको प्रतिनिधिका रूपमा उदाएका छन्। उनीहरूसँग ऊर्जा, आक्रोशविरुद्धको समर्थन र नवीन भाषाशैली छ। तर स्पष्ट नीति, संस्थागत संरचना र दीर्घकालीन दृष्टिकोणको अभाव गम्भीर कमजोरी बनेको छ।
व्यक्तिकेन्द्रित नेतृत्व, आन्तरिक निर्णय प्रक्रियामा अपारदर्शिता र ‘हामी नै सही’ भन्ने अतिआत्मविश्वासले उनीहरूलाई पनि पुरानै प्रवृत्तितर्फ धकेल्ने संकेत देखिन्छ।

३. उम्मेदवार छनोट : फरक दल, उस्तै रोग

पुराना दलमा गुट, पैसा र शक्ति निर्णायक छन् भने नयाँ दलमा सीमित नेतृत्वको मनोमानी र छनोट प्रक्रिया अस्पष्ट छ। दुवै अवस्थामा आन्तरिक लोकतन्त्र कमजोर देखिन्छ। यसले चुनावी असन्तुष्टि मात्र होइन, दीर्घकालीन राजनीतिक अस्थिरता निम्त्याउने जोखिम बढाउँछ।

४. चुनावी प्रतिस्पर्धा : नीति होइन, प्रचारको युद्ध

निर्वाचन बहस नीति, योजना र समाधानमा केन्द्रित हुनुपर्ने हो। तर व्यवहारमाआरोप–प्रत्यारोप, भावनात्मक उक्साहट र सामाजिक सञ्जालमार्फत भ्रम फैलाउने रणनीति हाबी छन्। पुराना दल विगतको उपलब्धि गन्नेमा सीमित छन् भने नयाँ दल नकारात्मकता र लोकप्रिय नारामा अडिएका छन्। यसले लोकतान्त्रिक बहसलाई सतही बनाएको छ।

५. सुरक्षा र स्थिरता : साझा चुनौती

पुराना दलको संरक्षणमा अपराधीकरण र नयाँ दलको अनुभवहीनताबाट उत्पन्न अव्यवस्था—दुवै निर्वाचन सुरक्षाका लागि चुनौती बनेका छन्। अवैध चन्दा, हिंसात्मक भाषण, डिजिटल दुरुपयोग र राज्य संस्थामाथि दबाब दुवै धारमा देखिन्छ।

६. मूल प्रश्न : विकल्प कि पुनरावृत्ति ?

नयाँ दलहरू साँच्चिकै विकल्प बन्ने कि पुरानै प्रवृत्तिको नयाँ संस्करण हुने भन्ने प्रश्न खुलै छ। पुराना दल सुध्रिने कि जनदबाबलाई अवहेलना गर्दै झन् बन्द कोठामा सीमित हुने भन्ने प्रश्न पनि त्यत्तिकै गम्भीर छ।

निर्वाचनमा देखिएको चुनौती पुराना बनाम नयाँ दलको द्वन्द्व मात्र होइन, राजनीतिक चरित्रको संकट हो। पुराना दलले आत्मसमीक्षा र संरचनात्मक सुधार नगरेसम्म जनविश्वास फर्किंदैन। नयाँ दलले वैचारिक स्पष्टता, संस्थागत अनुशासन र लोकतान्त्रिक अभ्यास नअपनाएसम्म विकल्प बन्न सक्दैनन्।

अहिलेको आवश्यकता अनुहारको होइन, राजनीतिक संस्कृतिको परिवर्तनहो। यदि दुवै पक्षले यो यथार्थ स्वीकार गरेनन् भने, निर्वाचन परिणाम बदलिन सक्छ—तर प्रणाली उस्तै रहनेछ।

लेखक : राजेन्द्रबाबु रेग्मी

(पूर्व प्रहरी उपरीक्षक)